විජ්ජු: මාරයාගේ වීණාවෙන් කෘත්‍රිම විඥානය දක්වා
විජ්ජු: මාරයාගේ වීණාවෙන් කෘත්‍රිම විඥානය දක්වා
අනුරාධ මහසිංහගේ කාව්‍යය හරහා මගේම චින්තන පුරුදු දෙස ආපසු හැරී බැලීමක්
පොතක් කියවන විට අප එහි කතුවරයාගේ ලෝකයට පමණක් ඇතුළු වන්නේ නැත. ඇතැම් විට අප එහි රැගෙන යන්නේ අපේම ලෝකයකි. අප කියවා ඇති පොත්පත්, ඉගෙනගෙන ඇති විෂයයන්, පිළිගෙන හෝ ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති දාර්ශනික අදහස්, ජීවිත කාලයක් පුරා අප තුළ ගොඩනැඟුණු සිතීමේ පුරුදු, මේ සියල්ල අප සමඟම පොත තුළට ඇතුළු වෙයි.
එවිට අප කියවන්නේ කතුවරයා ලියූ දෙයම ද? නැතහොත් ඔහුගේ වචන හමුවේ අප තුළ නිර්මාණය වන තවත් කෘතියක් ද?
අනුරාධ මහසිංහගේ විජ්ජු කියවද්දී මට නැවත නැවත මතු වූයේ මේ ප්‍රශ්නයැයි මම සිතමි.
මෙය විජ්ජු පිළිබඳ සාම්ප්‍රදායික සාහිත්‍ය විචාරයක් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීමට මා අදහස් කරන්නේ නැත. කෘතියේ සියලු සාහිත්‍යමය ගුණදොස් කිරා මැන බැලීම හෝ කවියාගේ සැබෑ අභිප්‍රාය අවසාන වශයෙන් තීරණය කිරීම මගේ අරමුණ නොවේ. ඒ වෙනුවට, මා උත්සාහ කරන්නේ කාව්‍යය කියවීමේදී මගේම චින්තන පුරුදු, දැනුම සහ පූර්වග්‍රහ එහි අර්ථ ගොඩනැඟීමට දායක වන ආකාරය පිළිබඳව ද සවිඥානිකව සිටීමටය.
ඒ අර්ථයෙන් මෙය කවියා පිළිබඳ ලියැවෙන ලිපියක් සේම, කවිය කියවන මා පිළිබඳව ද ලියැවෙන ලිපියකි.
මාරයාට සොයාගත නොහැකි වූ දෙය
විජ්ජු අප රැගෙන යන්නේ බෞද්ධ විශ්වවේදයේ (Buddhist Cosmology) පරනිම්මිත වසවත්තී දෙව්ලොව වෙතය.
එහිදී අපට හමුවන්නේ සාමාන්‍යයෙන් අප පරිකල්පනය කරන ආකාරයේ සර්වබලධාරී, සියල්ල දන්නා, සියල්ල පාලනය කරන මාරයෙකු නොවේ. තම බලයටත්, දැනුමටත්, සොයා බැලීමේ හැකියාවටත් සීමාවන් ඇති බව අත්විඳින්නට සිදුවූ මාරයෙකි. ඒ සීමාවන් පිළිබඳ ඔහුගේම දූවරුන් තුළ උපදින නොසන්සුන් බව කවියා අපට අසන්නට සලස්වන්නේ මෙසේය.
පැරැද ආ දා පටන් බෝධිමූලයෙහි දීනො නැවැතී මුණගැසෙන්නට යති,සව්වන්ට කුමක් වෙත්දැ යි සොයති,දොම්නස් ව නැවත එති,ඒකලාව ශෝක වෙති.නො වැටහෙයි මෙහි අරුත,පියාණෙනි!— තණ්හා, රතී, රඟා
මේ ඇසෙන්නේ සිය පියාණන්ගේ පරාජයත්, ඉන් පසුව ඔහු මුහුණ දෙන නොවිසඳුණු ගැටලුවත් පිළිබඳ දූවරුන් තිදෙනාගේ කම්පනයයි. බෝධිමූලයේදී පරාජයට පත් වූ මාරයා තවමත් තම සෙවීම අත්හැර නැත. එහෙත් ඔහුගේ සෙවීම් අවසන් වන්නේ දොම්නසිනි. ඔහුට අවබෝධ කරගත නොහැකි යමක් තිබේ.
මට මෙහිදී සිත්ගන්නාසුලු වන්නේ මාරයාගේ පරාජයටත් වඩා, ඔහුගේ දැනුම අසමත් වන ඒ මොහොතයි. තමන්ට සියල්ල සොයාගත හැකි යැයි සිතන බලවතෙකුට, සොයාගැනීමේ හැකියාවෙන් ඔබ්බට ගිය යමක් හමුවූ විට කුමක් සිදුවේද?
මේ කාව්‍යමය පසුබිම තේරුම් ගැනීමට ගෝධික තෙරුන් පිළිබඳ බෞද්ධ සූත්‍ර සාහිත්‍යයේ එන සිද්ධිය වෙත හැරී බැලීම වැදගත්ය.
එහිදී මාරයා සොයන්නේ පිරිනිවන් පෑ ගෝධික තෙරුන්ගේ විඥානය කොහි පිහිටියේද යන්නයි. එහෙත් ඔහුගේ සෙවීම අසාර්ථක වෙයි. ගෝධික තෙරුන්ගේ විඥානය වෙනත් ලෝකයකට හෝ වෙනත් පැවැත්මකට ගමන් කළ බවක් එයින් නොකියැවේ. සූත්‍රයේ අවධාරණය වන්නේ උන්වහන්සේගේ විඥානය නැවත පිහිටීමක් නොමැතිව පිරිනිවන් පෑ බවයි.
එබැවින් මෙය මාරයාට සොයාගත නොහැකි සැඟවුණු ස්ථානයක් පිළිබඳ කථාවකට වඩා, සොයාගැනීම යන ක්‍රියාවටම සීමාවක් මුණගැසෙන අවස්ථාවක් ලෙස මම කියවමි.
ගෝධික තෙරුන්ගේ පිරිනිවීමෙන් පසු මාරයා ඔහුගේ විඥානය කොතැන පිහිටියේදැයි සොයයි. එහෙත් ඔහුට එය සොයාගත නොහැකි වෙයි. බුදුන් වහන්සේගේ පැහැදිලි කිරීම අනුව ගෝධික තෙරුන්ගේ විඥානය නැවත පිහිටීමක් නොලබා නිවී ගොස් ඇත.
මෙය විඥානය වෙනත්, අප නොදන්නා ස්ථානයකට ගමන් කළ බව කියන කතාවක් නොවේ. එසේ සිතීමම මාරයාගේ සෙවීමේ ආකාරය නැවත පිළිගැනීමක් වනු ඇත.
මට මෙහි වැදගත් වන්නේ වෙනත් කාරණයකි.
මාරයාගේ සෙවීම අසාර්ථක වන්නේ ඔහුට තවත් එක් භවතලයක් සොයාගැනීමට නොහැකි වූ නිසාද? නැතහොත් ඔහු සොයන දෙය සොයාගත හැකි වස්තුවක් ලෙස සිතීමේ මූලික උපකල්පනයම මෙහිදී අර්බුදයට ලක්වන නිසාද?
මෙය මගේ කියවීමේ පළමු හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයයි.
අප යමක් සොයන විට, එය කොතැනක හෝ තිබිය යුතු බව සාමාන්‍යයෙන් උපකල්පනය කරමු. සොයාගත නොහැකි නම්, තවත් සෙවිය යුතුය. තවත් ප්‍රදේශයක්, තවත් මානයක්, තවත් දත්ත සමූහයක් පරීක්ෂා කළ යුතුය.
එහෙත් අප සොයන දෙය පිළිබඳ අපේ මුල්ම සංකල්පයම වැරදි නම්?
එසේත් නැතිනම්, අපට අහිමි වූවා යැයි හැඟෙන දෙයක් කිසිදා ඒ ආකාරයෙන් පැවතී නොතිබුණේ නම්?
මෙතැනදී මට ලකාන්ගේ මනෝවිශ්ලේෂණයේ එන objet petit a සංකල්පය සිහිපත් වෙයි. ලකාන්ගේ අදහස අනුව, මිනිස් ආශාව යනු අපට අහිමි වූ නිශ්චිත වස්තුවක් නැවත සොයාගැනීමේ උත්සාහයක් පමණක් නොවේ. අපේ ආශාවට හේතු වන, එහෙත් කිසිදු වස්තුවක් හිමිකරගැනීමෙන් සම්පූර්ණයෙන් සපුරාගත නොහැකි අඩුවක් එහි ක්‍රියාත්මක වෙයි.
ඇතැම් විට අප සොයන්නේ අපෙන් ගිලිහී ගිය දෙයක් නොව, අපට අහිමි වූවා යැයි අපම පරිකල්පනය කරගත් දෙයකි. එය සොයාගත නොහැකි වීම අපේ සෙවීම නවත්වන්නේ නැත. ඒ වෙනුවට, තවත් වස්තුවක්, තවත් අත්දැකීමක්, තවත් පිළිතුරක් වෙත අපව යොමු කරයි.
අපේ ආශාව එසේ නොනවතින සෙවීමක් බවට පත්විය හැකිය.
මාරයාගේ අසාර්ථකත්වය මට සිත්ගන්නේ මේ නිසාය. ඔහු සොයන්නේ කොතැනක හෝ පිහිටිය යුතු යැයි තමන් උපකල්පනය කරන විඥානයකි. එහෙත් එම සෙවීම අසාර්ථක වන්නේ ඔහු තවමත් නිවැරදි ස්ථානය සොයාගෙන නැති නිසාම නොවේ. සොයන දෙය පිළිබඳ ඔහුගේ උපකල්පනයම එහිදී අභියෝගයට ලක්වෙයි.
මෙය හුදෙක් බෞද්ධ ආගමික කතාවක සිද්ධියක් නොව, දැනුම ලබාගැනීමේ ක්‍රමයක් එහිම සීමාවට පැමිණෙන අවස්ථාවක් ලෙස ද කියවිය හැකිය.
එහෙත් මෙහිදී ගෝධික තෙරුන්ගේ පිරිනිවීම ලකාන්ගේ objet petit a සංකල්පයට සමාන කිරීමට මම උත්සාහ නොකරමි. බෞද්ධ සූත්‍රය සහ ලකාන්ගේ මනෝවිශ්ලේෂණය කතා කරන්නේ වෙනස් සංකල්පීය පසුබිම් දෙකකිනි. මට මෙහි වැදගත් වන්නේ ඒවා එකිනෙකට සමාන කිරීම නොව, අප සොයන දෙය අපේ සෙවීමේ ක්‍රමය විසින්ම කෙසේ නිර්මාණය කරනු ලබන්නේද යන ප්‍රශ්නය මතු කිරීමයි.
සිතීමේ පුරුද්ද සහ කවියාගේ ලෝකය
අනුරාධ මහසිංහ ගණිතය හා ක්වොන්ටම් පරිගණනය පිළිබඳ ශාස්ත්‍රීය පසුබිමක් ඇති අයෙකි. එම කරුණ ඔහුගේ කාව්‍යය කියවීමට මට විශේෂ උනන්දුවක් ඇති කරයි.
එහෙත් ගණිතඥයෙකු ලියූ කවියක ගණිතමය සමීකරණයක් සොයාගැනීමට හෝ ක්වොන්ටම් භෞතික විද්‍යාඥයෙකුගේ කාව්‍යයක ක්වොන්ටම් සිද්ධාන්තයක් සැඟවී ඇතැයි පෙන්වීමට මට අවශ්‍ය නැත.
ඊට වඩා වැදගත් ප්‍රශ්නයක් තිබේ.
මිනිසෙකු දීර්ඝ කාලයක් පුහුණු කරගත් සිතීමේ ක්‍රමය ඔහුගේ සාහිත්‍යමය පරිකල්පනය හැඩගස්වන්නේ කෙසේද?
ගණිතඥයෙකුට ලෝකය යනු හුදෙක් වස්තූන්ගේ එකතුවක් නොව, සම්බන්ධතා, රටා, පරිවර්තන හා සීමාවන් සහිත ව්‍යුහයක් විය හැකිය. භෞතික විද්‍යාඥයෙකුට පෙනෙන සිද්ධියකට යටින් තවත් නොපෙනෙන ක්‍රියාවලියක් තිබිය හැකිය. දාර්ශනිකයෙකුට ප්‍රශ්නය වන්නේ පෙනෙන දෙය කුමක්ද යන්නටත් පෙර, එය එසේ පෙනෙන්නට ඉඩ සලසන සංකල්ප මොනවාද යන්නයි.
කවියෙකුට මේ සියල්ල රූපක බවට පත්කළ හැකිය.
මෙහිදී මට සිහිපත් වන්නේ විසිවැනි සියවසේ විශිෂ්ට භෞතික විද්‍යාඥයෙකු වූ වුල්ෆ්ගැන්ග් පවුලි (Wolfgang Pauli) සහ මනෝවිශ්ලේෂණයේ වෙනම මාවතක් ගොඩනැඟූ කාල් ගුස්ටාව් යුං (Carl Gustav Jung) අතර පැවති අපූරු බුද්ධිමය සම්බන්ධතාවයි.
1930 දශකයේ ආරම්භ වූ ඔවුන්ගේ සම්බන්ධතාව හුදෙක් විද්‍යාඥයෙකු සහ මනෝචිකිත්සකයෙකු අතර පැවති ප්‍රතිකාරාත්මක සම්බන්ධයකට සීමා වූයේ නැත. එය ක්‍රමයෙන් භෞතික යථාර්ථය, මනස, අවිඥානය සහ ආදිරූප අතර සම්බන්ධතා විමසන දීර්ඝ බුද්ධිමය සංවාදයක් බවට පත්විය.
පවුලිගේ සිහින මෙහිදී විශේෂ වැදගත්කමක් ගනී. ක්වොන්ටම් භෞතික විද්‍යාවේ ගණිතමය ව්‍යුහයන්, සමමිතිය, ජ්‍යාමිතික රූප සහ භෞතික ලෝකය පිළිබඳ ඔහුගේ දීර්ඝකාලීන චින්තනය, ඔහුගේ සිහිනවල සංකේතාත්මක රූප සමඟ ඇතැම් විට අපූරු ආකාරයෙන් මුණගැසුණි.
යුං එම සිහින දෙස බැලුවේ හුදෙක් භෞතික විද්‍යාඥයෙකුගේ පෞද්ගලික මානසික අත්දැකීම් ලෙස පමණක් නොවේ. ඒවායේ දක්නට ලැබුණු රූප සහ සංකේත, අවිඥානයේ ව්‍යුහය සහ ආදිරූප පිළිබඳ තමන්ගේම විමර්ශන සමඟ සම්බන්ධ කර බැලීමට ඔහු උත්සාහ කළේය. පවුලි සමඟ පැවති සංවාද, විශේෂයෙන්ම synchronicity හෙවත් අර්ථවත් අහඹු සමපාතයන් සහ මනස–ද්‍රව්‍යය සම්බන්ධය පිළිබඳ යුංගේ පසුකාලීන චින්තනය පෝෂණය කළේය.
එහෙත් පවුලිගේ සිහින යුංගේ න්‍යායන් සනාථ කළ විද්‍යාත්මක සාක්ෂ්‍ය ලෙස හඳුන්වා දීමට මම නොකැමැත්තෙමි. එසේම යුංගේ සියලු අදහස් පවුලිගේ සිහිනවලින් උපන් බව ද නොකියමි.
මට මෙහි වැදගත් වන්නේ ඊට වඩා සියුම් කාරණයකි.
භෞතික විද්‍යාඥයෙකුගේ අවිඥානික පරිකල්පනය තුළින් මතු වූ රූප, වෙනත් විෂයයක චින්තකයෙකුට තම සංකල්ප තවදුරටත් වර්ධනය කිරීමට අවස්ථාවක් ලබා දී තිබීමයි.
එවිට මට නැවතත් අනුරාධ මහසිංහගේ විජ්ජු සිහිපත් වෙයි.
ගණිතය සහ ක්වොන්ටම් පරිගණනය පිළිබඳ පුහුණුවක් ඇති කවියෙකුගේ පරිකල්පනය තුළ, විදුලිය, මාරයාගේ වීණාව, බෞද්ධ විශ්වවේදය සහ නූතන තාක්ෂණය එකිනෙකට මුණගැසෙන්නේ කෙසේද?
මෙය ඔහුගේ කාව්‍යය තුළ ක්වොන්ටම් භෞතික විද්‍යාවේ න්‍යායන් සැඟවී ඇති බවට කරන ප්‍රකාශයක් නොවේ. එසේම කවියාගේ අවිඥානය පිළිබඳ මනෝවිශ්ලේෂණාත්මක නිගමනයක් ද නොවේ.
එහෙත් මිනිසෙකුගේ බුද්ධිමය පුහුණුව ඔහුගේ පරිකල්පනයට ලබාදෙන හැඩය, ඔහු සාහිත්‍යය නිර්මාණය කරන විට මුළුමනින්ම අතුරුදහන් වන්නේ නැතැයි මම සිතමි.
සමහර විට ගණිතඥයා අවදිව සිටියදී සමීකරණවලින් ගොඩනඟන සම්බන්ධතා, ඔහු සිහින දකින විට සංකේත බවටත්, කවියක් ලියන විට රූපක බවටත් පත්විය හැකිය.
එය විද්‍යාත්මක සත්‍යයක් පිළිබඳ ප්‍රකාශයකට වඩා, නිර්මාණාත්මක මනස පිළිබඳ මා තුළ ඇති කුතුහලයකි.
විජ්ජු තුළ මට ආකර්ෂණීය වන්නේ එවැනි චින්තන ක්‍රම කිහිපයක් එකිනෙක හමුවන බවට ඇති හැඟීමයි. එය කවියාගේ චේතනාව පිළිබඳ නිශ්චිත ප්‍රකාශයක් නොව, ඔහුගේ කෘතිය කියවන විට මට විවෘත වන හැකියාවකි.
විද්‍යාවෙන් ලබාගන්නා විශ්ලේෂණාත්මක පුහුණුවත්, බෞද්ධ විශ්වවේදයෙන් ලබාගන්නා රූපකමය විශාලත්වයත්, කවියට හිමි නිදහසත් එකම නිර්මාණයකදී මුණගැසෙන ආකාරය සොයා බැලීම මට වඩාත් රසවත්ය.
ඇම්බර් ගලක් පිරිමැදීමෙන් ඇරඹෙන වෙනත් ඉතිහාසයක්
මාරයාගේ ලෝකයෙන් කාව්‍යය අප රැගෙන යන්නේ පුරාණ ග්‍රීසියේ මිලේටස් වෙතය.
එහිදී ඇම්බර් ගලක් රෙදි කැබැල්ලකින් පිරිමැදීම අපට හමුවෙයි. විදුලිය පිළිබඳ ඉතිහාසයේ තේල්ස් සමඟ සම්බන්ධ කරන, ඇම්බර් පිරිමැදීමෙන් ඇතිවන ස්ථිති විද්‍යුත් ආකර්ෂණය පිළිබඳ පැරණි නිරීක්ෂණය මෙහිදී සිහිපත් වේ.
මෙය කාව්‍යයේ මට ඉතා වැදගත් සංක්‍රමණයකි.
පිරිමැදීම යනු ඉතා සාමාන්‍ය ශාරීරික ක්‍රියාවකි. එහෙත් එම ක්‍රියාවෙන් අනාවරණය වන සංසිද්ධියක් මිනිසාගේ දැනුම් ඉතිහාසය පවා වෙනස් කිරීමට සමත් විය හැකිය. එදා ඇම්බර් කැබැල්ලක් පිරිමැදීමෙන් නිරීක්ෂණය කළ විද්‍යුත් සංසිද්ධිය, අද වන විට මිනිසාගේ තාක්ෂණික ශිෂ්ටාචාරය හැඩගැස්වූ විදුලි විද්‍යාවේ දිගු ඉතිහාසයක ආරම්භක සලකුණක් බවට පත්ව තිබේ.
දැන් ඒ විදුලියෙන් බලගැන්වෙන යන්ත්‍ර කවි ලියන්නටත්, දාර්ශනික විග්‍රහ ඉදිරිපත් කරන්නටත්, අලුත් භෞතික විද්‍යා න්‍යායන් යෝජනා කරන්නටත් සමත් වෙමින් සිටියි.
පිරිමැදුමක් ගිය දුර!
විදුලිය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ දෙයක් නොවේ. එහෙත් විදුලිය පිළිබඳ දැනුම, එය පාලනය කිරීමේ තාක්ෂණය සහ එයින් ගොඩනැඟුණු සමාජය මිනිසාගේ නිර්මාණයන්ය.
මෙහිදී ස්වභාවධර්මය, දැනුම සහ තාක්ෂණය අතර වෙනසක් මතු වෙයි.
ස්වභාවධර්මයේ පැවති සංසිද්ධියක් හඳුනාගැනීමෙන් මිනිසා නතර වන්නේ නැත. ඔහු එය තම අභිලාෂයන්ට යටත් කරගැනීමට උත්සාහ කරයි. එයින් ආලෝකය උපදවයි. යන්ත්‍ර ක්‍රියාත්මක කරයි. නගර ආලෝකවත් කරයි. විනෝදාස්වාදය නිර්මාණය කරයි. ඇතැම් විට ජීවිත විනාශ කරයි.
විජ්ජු තුළ විදුලිය හුදෙක් භෞතික සංසිද්ධියක් ලෙස නොව, මිනිස් ශිෂ්ටාචාරයේ විවිධ ආශාවන් හරහා ගමන් කරන බලයක් ලෙස මට පෙනෙන්නේ එබැවිනි.
ඇම්බර් ගල පිරිමැදීමෙන් ඇරඹෙන මේ ගමනේදී, විද්‍යාත්මක කුතුහලය සහ මිනිස් ආශාව එකිනෙකින් වෙන්කර තබාගැනීම පහසු නොවේ.
එඩිසන්, විදුලිය සහ නිර්මාණයේ අඳුරු පැත්ත
කාව්‍යය අප රැගෙන යන තවත් ලෝකයක් වන්නේ තෝමස් එඩිසන්ගේ ලෝකයයි.
පාසල, ඉගෙනීම, නව නිපැයුම්, පරීක්ෂණ, ව්‍යාපාරික තරගය සහ විදුලියෙන් වෙනස් වන නූතන ජීවිතය මෙහිදී එකිනෙක හමුවෙයි. එඩිසන් යනු නව නිපැයුම් පිළිබඳ ජනප්‍රිය ඉතිහාසයේ වීරයෙකි. එහෙත් තාක්ෂණික ප්‍රගතියේ ඉතිහාසය වීරයන්ගේ කතාවක් පමණක් නොවේ. විදුලියෙන් ඇතෙකු මරණයට පත්කිරීමේ සිද්ධිය සිහිපත් කරන කාව්‍යමය ගමන, තාක්ෂණය පිළිබඳ අපේ සාමාන්‍ය ප්‍රශංසාව අසීරු ප්‍රශ්නයකට මුහුණ දෙයි.
මිනිසා ස්වභාවධර්මයේ බලයක් තම පාලනයට ගත් විට, ඒ බලය යොදාගන්නේ කුමක් සඳහාද?
ජීවිතය පහසු කිරීමටද? විනෝදාස්වාදයටද? බලය ප්‍රදර්ශනය කිරීමටද? නැතහොත් විනාශයටද?
මෙහිදී විදුලියට ස්වකීය සදාචාරයක් නැත. එයට අර්ථයක් ලබාදෙන්නේ එය භාවිත කරන මිනිසාය. ඒ නිසාම විදුලියේ ඉතිහාසය, මිනිස් ආශාවේ ඉතිහාසයෙන් වෙන් කළ නොහැකි බව මට සිතේ. මෙහිදී මාරයා නැවතත් අපේ කියවීමට ඇතුළු වෙයි.
මාරයා විදුලිය නිර්මාණය කළේ නැත. එහෙත් මිනිසා විදුලියෙන් කරන දේ තුළ මාරයාගේ ලෝකයට අයත් ආශාවන් හඳුනාගත නොහැකිද?
නිර්මාණය කරන දෙව්ලොව සහ අනුන්ගේ නිර්මාණ භුක්ති විඳින දෙව්ලොව
බෞද්ධ විශ්වවේදයේ කාමාවචර දෙව්ලොව අතර නිම්මාණරතී සහ පරනිම්මිත වසවත්තී යන දෙව්ලොව දෙක මට විශේෂයෙන් කුතුහලය දනවයි. නිම්මාණරතී යන්නෙන් තමන් නිර්මාණය කරන දේවලින් සතුටු වන දෙවිවරුන් පිළිබඳ අදහස මතු වේ. පරනිම්මිත වසවත්තී යන්නෙන් අනුන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද දේ භුක්ති විඳීම හා ඒවා කෙරෙහි බලය පැවැත්වීම පිළිබඳ අදහසක් මතු වේ.
මාරයාගේ වාසභූමිය ලෙස හඳුන්වන පරනිම්මිත වසවත්තී දෙව්ලොව, විජ්ජු කියවීමේදී අතිශයින්ම ඵලදායී රූපකයක් බවට පත්වෙයි.
අප ජීවත් වන ලෝකය දෙස මඳක් බලමු.
කෙනෙක් සංගීතය නිර්මාණය කරයි. තවත් කෙනෙක් එය අසයි. කෙනෙක් චිත්‍රපටයක් නිර්මාණය කරයි. තවත් කෙනෙක් එය නරඹයි. කෙනෙක් තාක්ෂණයක් නිපදවයි. තවත් කෙනෙක් එය භාවිත කරයි. තවත් කෙනෙක් නිර්මාණයක ප්‍රකාශන හිමිකම්වලින් උපයන ආදායමෙන් ජෙට් යානා ගෙන්වීමටත් සිහින දකියි!
නිර්මාණකරුවාගේ අයිතියත්, ඔහුගේ ශ්‍රමයට හිමි විය යුතු සාධාරණ ප්‍රතිලාභයත් මෙයින් කිසිසේත් ප්‍රශ්න නොකෙරේ. එහෙත් නිර්මාණයකින් උපදින වින්දනය, එහි අයිතිය සහ එයින් උපදින ආර්ථික බලය එකිනෙකට සම්බන්ධ වන ආකාරය ගැන සිතන විට, මේ ජෙට් යානා සිහිනයටත් අපූරු දාර්ශනික අර්ථයක් ලැබේ.
ඇත්තෙන්ම නිර්මාණය සහ භුක්ති විඳීම මෙතරම් සරලව වෙන් කළ හැකිද?
නිර්මාණකරුවා ද තම නිර්මාණයෙන් සතුටු වෙයි. රසිකයා ද තමන් රසවිඳින දෙයට නව අර්ථ නිර්මාණය කරයි. ඇතැම් විට නිර්මාණකරුවා කිසිදා නොසිතූ අර්ථයක් රසිකයා එයින් සොයාගනී.
එවිට නිර්මාණයේ හිමිකම එක් අයෙකු සතු විය හැකි වුවත්, එහි අර්ථයත්, එයින් උපදින වින්දනයත් එලෙසම එක් අයෙකුට අයිති කරගත හැකිද?
මේ ප්‍රශ්නයත් සමඟ මට නැවතත් බෞද්ධ විශ්වවේදයේ නිම්මාණරති සහ පරනිම්මිත වසවත්තී දෙව්ලොව දෙක සිහිපත් වෙයි. තමන් නිර්මාණය කරන දෙයින් වින්දනය ලැබීමත්, අනුන්ගේ නිර්මාණයන්ගෙන් වින්දනය ලැබීමත් අතර ඇති වෙනස, අපේ නූතන නිර්මාණ ආර්ථිකය දෙස බැලීමට ද අපූරු රූපකයක් සපයයි.
සමහර විට අපේ කාලයේ මාරයාට වීණාවක් පමණක් නොව, ප්‍රකාශන හිමිකම් ගිවිසුමක් ද තිබිය හැකිය!
එවිට නිර්මාණය කරන්නේ කවුද? භුක්ති විඳින්නේ කවුද? අයිති කරගන්නේ කවුද?
ජෝන් ලෙනන්, ජනප්‍රිය සංගීතය, විදුලි ආලෝකය, ප්‍රසංග සහ විනෝදාස්වාදය හරහා ගමන් කරන කාව්‍යය, මේ ප්‍රශ්නවලට තවත් මානයක් එක් කරන බව මට පෙනේ.
මනෝවිශ්ලේෂණයේදී ලකාන් ඉදිරිපත් කරන jouissance හෙවත් සාමාන්‍ය සතුටේ සීමාව ඉක්මවා, වේදනාව පවා තමන් තුළ අන්තර්ගත කරගන්නා වින්දනය පිළිබඳ සංකල්පය මෙහිදී මගේ සිතට පැමිණෙයි. එහෙත් බෞද්ධ දර්ශනයේ තණ්හාව සහ ලකාන්ගේ desire (ආශාව) හෝ jouissance (අතිරික්ත වින්දනය) එකිනෙකට සමාන සංකල්ප යැයි මම නොකියමි. ඒවා වෙනස් දාර්ශනික හා මනෝවිශ්ලේෂණාත්මක සන්දර්භවලින් උපන් අදහස්ය. මට වැදගත් වන්නේ ඒවා අතර සමානත්වයක් ප්‍රකාශ කිරීම නොව, එක් සංකල්පයක් අනෙක හමුවේ තබා බැලීමෙන් අලුත් ප්‍රශ්නයක් උපදවාගැනීමයි.
නිර්මාණය පවා අපේ ආශාවේ වස්තුවක් බවට පත්වන විට, මාරයාගේ බලය ඇත්තේ නිර්මාණයට පිටතින්ද, නැතහොත් නිර්මාණය තුළමද?
භවතල තිස්එක සහ මගේ පැරණි කුතුහලය
මෙතැනදී මට මගේම චින්තන ඉතිහාසය වෙත හැරී බැලීමට සිදුවෙයි.
2012 වසරේදී මා ලියූ බුදු දහමේ ඉගැන්වෙන ප්‍රතිසන්ධි තල පිළිබඳ භෞතික විග්‍රහයක් නම් ලිපියෙන්, බෞද්ධ විශ්වවේදයේ භවතල තිස්එක හා නූතන භෞතික විද්‍යාවේ බහුමාන අවකාශ-කාල සංකල්ප අතර පරිකල්පනාත්මක සම්බන්ධතා ගොඩනැඟීමට මම උත්සාහ කළෙමි.
එහිදී මගේ අවධානය යොමු වූයේ අප සාමාන්‍යයෙන් අත්විඳින අවකාශය හා කාලය යථාර්ථයේ පැවතිය හැකි එකම ව්‍යුහය ද යන ප්‍රශ්නය වෙතය. එනම්, අවකාශීය මාන තුනකින් සහ කාල මානයකින් සමන්විත (3D + 1T) අවකාශ-කාල මැනිෆෝල්ඩය ඇසුරෙන් වෙනත් මානීය ව්‍යුහයන් සහිත මැනිෆෝල්ඩ පරිකල්පනය කිරීමට හෝ ව්‍යුත්පන්න කිරීමට හැකි වේද යන්නයි.
මෙය තහවුරු කළ විද්‍යාත්මක විශ්ලේෂණයකට වඩා මගේම හිතළුවක් වූ බව ද මෙහිදී පැවසිය යුතුය. ඇත්තෙන්ම, මීට වසර දාහතරකට පෙර ඒ සංකල්ප මා හට හැඟුණු ආකාරයත්, ඒවා ඔස්සේ මා සිතන්නට උත්සාහ කළ ආකාරයත් පිළිබඳ අවංක සටහනක් ලෙස එය හැඳින්වීම වඩාත් නිවැරදිය. අද වන විට මා ඒ සියල්ල දෙස බලන්නේ එදාට වඩා වෙනස්, වඩාත් විචාරාත්මක දෘෂ්ටියකින් බව ද මෙහිලා සඳහන් කළ යුතුය.
අප දන්නා ලෝකය අවකාශීය මාන තුනකින් සහ කාල මානයකින් සමන්විත අවකාශ-කාල ව්‍යුහයක් ලෙස විස්තර කරන විට, ඊට වඩා වෙනස් මානීය ව්‍යුහයන් පිළිබඳ සිතීමට නූතන භෞතික විද්‍යාව ඉඩ සලසයි. එහෙත් එවැනි ව්‍යුහයන් පරිකල්පනය කිරීමටත්, ඒවායේ ගුණාංග විමර්ශනය කිරීමටත් ගණිතය අපට ලබාදෙන නිදහස ඊටත් වඩා පුළුල්ය.
එසේ වුවද, බෞද්ධ විශ්වවේදයේ සඳහන් භවතල තිස්එක එවැනි බහුමාන අවකාශයන් ලෙස භෞතිකව පවතින බවක් එයින් සනාථ වන්නේ නැත. ඒවා භෞතික යථාර්ථය ඉක්මවා ගිය, ඇතැම් විට පාරාමනෝවිද්‍යාත්මක (parapsychological) ස්වභාවයක් සහිත පැවැත්මේ තලයන් ලෙස ද කෙනෙකුට පරිකල්පනය කළ හැකිය. එහෙත් එවැනි හැකියාවක් සිත තුළ ගොඩනඟා ගැනීමත්, එය ගණිතමය ආකෘතියක් ලෙස කඩදාසිය මත නිරූපණය කිරීමත්, එහි සැබෑ පැවැත්ම තහවුරු කිරීමත් එකිනෙකට වෙනස් කාර්යයන් තුනකි. ඒ අතරින් අපට සැබවින්ම කළ හැක්කේ කුමක්ද යන්න වෙනම විමසා බැලිය යුතු ප්‍රශ්නයකැයි මම සිතමි.
මේ වෙනස ඉතා වැදගත්ය.
මා එදා කළේ තහවුරු වූ විද්‍යාත්මක නිගමනයක් ඉදිරිපත් කිරීමට වඩා, වෙනස් දැනුම් පද්ධති දෙකක් අතර පරිකල්පනාත්මක පාලමක් තැනීමට උත්සාහ කිරීමකි.
එහි විද්‍යාත්මක සීමාවන් මම අදත් පිළිගනිමි.
එහෙත් එවැනි උත්සාහයක් මුළුමනින්ම නිෂ්ඵල යැයි මම නොසිතමි.
අප පුරුදු වී ඇති සංකල්පවලින් පිටතට ගොස් සිතීමට පෙලඹවීම, තරුණ මනසකට තමන්ගේම ප්‍රශ්න නිර්මාණය කිරීමට ආරාධනා කිරීම, දැනුම යනු කටපාඩම් කරගත යුතු නිගමන සමූහයක් පමණක් නොවන බව පෙන්වීම — මේවා ද එවැනි ලේඛනයක අගයන් විය හැකිය.
මෙහිදී මට සිහිපත් වන්නේ මගේ ඉදිරිපත් කිරීම්වලින් ප්‍රහර්ෂයට පත් වූ මගේ හිතවත් සර්පයා (කේ. කේ. සමන් කුමාර) සමඟ වූ අත්දැකීමකි. අදහසක් එක් මිනිසෙකුගෙන් තවත් මිනිසෙකු වෙත ගමන් කරන විට, එය මුල් ස්වරූපයෙන්ම පවතින්නේ නැත. එය අනෙකාගේ පරිකල්පනය තුළ අලුතින් හැඩගැසෙයි.
ඔහු මගේ අදහස් පිළිබඳ විමසද්දී ඔහුගේ දෑස් තුළ මා දුටු ආලෝකය අදත් මගේ මතකයේ නොමැකී පවතී. මගේ ලිපිය ඔහුගේ සිත අලුත් චින්තන වංකගිරියකට කැඳවාගෙන යාමට සමත් වීම මට අනේක සතුටක් ගෙන දුන් අත්දැකීමකි. එහිදී මට වැදගත් වූයේ ඔහු මගේ අදහස් පිළිගැනීම නොව, ඒවා ඔස්සේ ඔහුගේම පරිකල්පනයට නව මංපෙත් විවර කරගැනීමයි.
අනුරාධගේ විජ්ජු කියවද්දී මට හමුවන්නේ ද එවැනි චින්තන නිදහසක් පිළිබඳ මගේම පැරණි උනන්දුවයි.
එහෙත් මගේ ලිපිය සහ විජ්ජු අතර සෘජු බලපෑමක් ඇතැයි මෙයින් අදහස් නොවේ. එවැනි සම්බන්ධයක් ප්‍රකාශ කිරීමට සාක්ෂි අවශ්‍යය.
මෙහි ඇත්තේ මා කියවන කෘතිය සහ මා කලකට පෙර සිතූ ලෝකය අතර ඇතිවන සංවාදයකි.
ඇතැම් විට අපට සාහිත්‍යයෙන් ලැබෙන වඩාත්ම අගනා අත්දැකීම එය විය හැකිය. වෙනත් කෙනෙකුගේ පරිකල්පනය තුළ අපේම නොවිසඳුණු ප්‍රශ්නයක් නැවත හමුවීම.
මාරයාගේ සිතියම සහ ලකාන්ගේ යථාව
මාරයා ගෝධික තෙරුන්ගේ විඥානය සොයන අවස්ථාව වෙත නැවත හැරෙමු.
මෙහිදී මට ලකාන්ගේ මනෝවිශ්ලේෂණයේ සංකේතීය රෙජිස්ටරය (Symbolic Order) පිළිබඳ අදහස සිහිපත් වේ.
අප ලෝකය හඳුනාගන්නේ නාම, වර්ගීකරණ, භාෂාව සහ සම්බන්ධතා මඟිනි. අපට යමක් ගැන සිතීමට පවා එය යම් ආකාරයකින් සංකේතවත් කරගැනීමට සිදුවෙයි.
කොළඹ නගරයේ සිතියමක් මා අත තිබේ යැයි සිතමු. මට ලේක්හවුස් ගොඩනැඟිල්ලට යාමට අවශ්‍ය නම්, සිතියමේ එහි පිහිටීම හඳුනාගෙන මාර්ගයක් තෝරාගත හැකිය. එහෙත් සිතියම තුළ කිසිසේත් නිරූපණය නොවූ ස්ථානයක් සොයා යාමට මට හැකිද?
එවැනි අවස්ථාවක ගැටලුව වන්නේ මාර්ගයක් නොදැන සිටීම පමණක් නොවේ. මා භාවිත කරන සිතියමේ නිරූපණ හැකියාවම ප්‍රමාණවත් නොවීමයි.
මාරයාගේ සෙවීම මට සිහිපත් කරන්නේ මෙවැනි ගැටලුවකි.
ඔහු සොයන්නේ තමන් දන්නා භවයන්ගේ, පැවැත්මේ ආකාරයන්ගේ හා පිහිටීම්වල පරාසය තුළය. එහෙත් ඔහු සොයන දෙය එම වර්ගීකරණයට ඇතුළත් කළ නොහැකි නම්?
ලකාන්ගේ Real හෙවත් යථාව පිළිබඳ අදහස මෙහිදී සිහිපත් වුවත්, නිර්වාණය ලකාන්ගේ යථාවට සමාන කිරීම බරපතළ දාර්ශනික වරදක් වනු ඇත.
ලකාන්ගේ යථාවත්, බෞද්ධ නිර්වාණයත් එකිනෙකට වෙනස් චින්තන පද්ධතිවල සංකල්පය.
එහෙත් දෙකම කියවන විට මට මතු වන පොදු ප්‍රශ්නයක් තිබේ.
අපට දැනට ඇති සංකේතීය පද්ධතියෙන් නිරූපණය කළ නොහැකි දෙයක් පිළිබඳව අප සිතන්නේ කෙසේද?
මගේ කියවීමේදී මාරයාගේ අසාර්ථකත්වය මේ ප්‍රශ්නය විවෘත කරන කාව්‍යමය අවස්ථාවක් බවට පත්වෙයි.
විජ්ජු යනු නව ධාතුවක්ද?
කාව්‍යයේ අවසාන භාගයේදී විදුලිය, අකුණු සහ නව ධාතුවක් පිළිබඳ මතුවන ප්‍රශ්න මට විශේෂයෙන් වැදගත්ය.
බෞද්ධ දාර්ශනික සම්ප්‍රදායන්හි ධාතු යන වචනය එක් අර්ථයකට සීමා නොවේ. එය මූලික අංගයක් හෝ පැවැත්මේ ක්ෂේත්‍රයක් පිළිබඳ අදහස් දැක්වීමට විවිධ සන්දර්භවල යොදාගනී.
මෙහිදී මගේ සිතට නැඟෙන්නේ විදුලිය පිළිබඳ විද්‍යාත්මක ප්‍රශ්නයක් නොව, ඊට වඩා පුළුල් දාර්ශනික ප්‍රශ්නයකි.
මිනිසා ස්වභාවධර්මයේ පවතින බලයක් හඳුනාගෙන, එය උපයෝගී කරගනිමින් මුළුමනින්ම අලුත් ජීවන පරිසරයක් නිර්මාණය කළ විට, ඔහු අලුත් ධාතුවක් නිර්මාණය කර තිබේද?
භෞතික විද්‍යාවේ අර්ථයෙන් එසේ කිව නොහැකිය. විදුලිය යනු අලුතින් නිර්මාණය කළ මූලද්‍රව්‍යයක් හෝ මෙවලමක් නොව, ස්වභාවධර්මයේ පවතින විද්‍යුත් ආරෝපණ හා ඒවායේ අන්තර්ක්‍රියා සමඟ බැඳුණු භෞතික සංසිද්ධි සමූහයකි. මිනිසා නිර්මාණය කළේ විදුලිය නොව, එය හඳුනාගෙන පාලනය කිරීමටත්, තම අවශ්‍යතා සඳහා යොදාගැනීමටත් හැකි තාක්ෂණික ක්‍රමවේද සහ මෙවලම්ය.
එහෙත් කාව්‍යමය අර්ථයෙන්?
විදුලියෙන් ආලෝකවත් වූ නගරය, විදුලි සංඥා ඔස්සේ එකිනෙකා සමඟ සම්බන්ධ වන මිනිසුන්, තිර මත ජීවත් වන රූප, දුරස්ථව ඇසෙන හඬ, තාක්ෂණය හරහා නිර්මාණය වන ආශාවන් — මේ සියල්ල මිනිසාට අලුත් අත්දැකීම් ලෝකයක් විවෘත කර ඇත.
එය අලුත් භෞතික ධාතුවක් නොවුණත්, අලුත් ආකාරයකින් ලෝකය අත්විඳීමේ තත්ත්වයක් විය හැකිය.
මට විජ්ජු කාව්‍යය වඩාත් ආකර්ෂණීය වන්නේ මෙවැනි ප්‍රශ්නයක් වෙත මගේ සිත ගෙන යන නිසාය.
විද්‍යාත්මක සංකල්පයක් කාව්‍යයට ඇතුළු වන විට එයට විද්‍යාත්මක අර්ථයම රැකගැනීමට අවශ්‍ය නැත. එහෙත් එයින් විද්‍යාත්මක අර්ථය විකෘති කර සත්‍යයක් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීමට ද අවසර ලැබෙන්නේ නැත.
කවියට හිමි නිදහස ඇත්තේ මේ දෙක අතරය.
විදුලියෙන් කෘත්‍රිම බුද්ධියට
මෙතැන් සිට මා යන්නේ විජ්ජු කාව්‍යයේ ප්‍රකාශිත විෂය පථයෙන් තරමක් ඔබ්බටය. එහෙත් එසේ යාමට මට ආරාධනා කරන්නේ කාව්‍යයම බව මට හැඟේ.
ඇම්බර් ගලක් පිරිමැදීමෙන් ඇරඹුණු විදුලිය පිළිබඳ මිනිසාගේ කුතුහලය, අද විද්‍යුත් පරිපථ, පරිගණක සහ කෘත්‍රිම බුද්ධිය දක්වා පැමිණ තිබේ.
මිනිසා විදුලිය භාවිත කර ආලෝකය නිර්මාණය කළේය. යන්ත්‍ර ක්‍රියාත්මක කළේය. තොරතුරු සම්ප්‍රේෂණය කළේය. එහෙත් මේ තාක්ෂණික ඉතිහාසයටත් වඩා පැරණි, මිනිස් පරිකල්පනයේ තවත් ඉතිහාසයක් තිබේ.
මෑතකදී මා කියවූ Nina Begušගේ Artificial Humanities: A Fictional Perspective on Language in AI (2025) කෘතියේ ආරම්භයේදී, මිනිසා තමාට සමාන කෘත්‍රිම ජීවීන් නිර්මාණය කිරීම පිළිබඳ සිහින මැවූ ආකාරය පුරාණ ග්‍රීක පුරාවෘත්ත ඇසුරෙන් සාකච්ඡා කරයි.
එහිදී ඩෙඩලස් (Daedalus) හඬ නැඟිය හැකි ජීවමාන ලෝකඩ ප්‍රතිමා නිර්මාණය කළ ශිල්පියෙකු ලෙසත්, හෙෆයිස්ටස් (Hephaestus) ක්‍රීට් දූපත ආරක්ෂා කළ ටාලොස් (Talos) නම් යාන්ත්‍රික ආරක්ෂකයා නිර්මාණය කළ දෙවියෙකු ලෙසත් හමුවෙයි. එමෙන්ම පිග්මැලියන් (Pygmalion), ප්‍රොමිතියස් (Prometheus) සහ නාසිසස් (Narcissus) පිළිබඳ පුරාවෘත්ත, මිනිසා සහ තාක්ෂණය අතර සම්බන්ධය අවබෝධ කරගැනීමට උපකාර වන පැරණි රූපක ලෙස ඇය හඳුනාගනී.
විශේෂයෙන්ම පිග්මැලියන් පුරාවෘත්තයේදී පුරුෂ නිර්මාණකරුවෙකු තමන් අපේක්ෂා කරන පරිපූර්ණ ස්ත්‍රී රූපයක් නිර්මාණය කරයි. Beguš මෙහිදී අවධානය යොමු කරන්නේ කෘත්‍රිම ජීවයක් නිර්මාණය කිරීමේ සිහිනයට යටින් පවතින ස්ත්‍රී-පුරුෂ බල සම්බන්ධතාව වෙත ද වේ. නිර්මාණකරුවා පුරුෂයෙකු වන අතර, ඔහුගේ පරිපූර්ණත්වය පිළිබඳ ආශාවට යටත් වන නිර්මාණය ස්ත්‍රී රූපයක් ගනී.
මෙය කියවන විට මට සිතෙන්නේ මිනිසා කෘත්‍රිම ජීවීන් නිර්මාණය කිරීමට පෙර, එවැනි ජීවීන් පිළිබඳ පරිකල්පනයක් නිර්මාණය කරගෙන සිටි බවයි. තාක්ෂණය එම සිහිනයෙන් උපන් බව සරලව කිව නොහැකි වුවද, තාක්ෂණය පිළිබඳ අපේ අපේක්ෂාවන් හැඩගැස්වීමට එවැනි පුරාවෘත්ත දායක වී තිබිය හැකිය.
දැන් මිනිසා එම පැරණි පරිකල්පනයේ තවත් තාක්ෂණික අවධියකට පැමිණ ඇත.
ඔහු විසින් නිර්මාණය කරන ලද පරිගණක පද්ධති භාෂාව හසුරුවයි. ගණිත ගැටලු විසඳයි. සංගීතය හා රූප නිර්මාණය කරයි. මිනිසුන් සමඟ සංවාද කරයි.
එහෙත් මේ යන්ත්‍රවලට මිනිස් ස්වරූපයක් හෝ මිනිස් විඥානයක් තිබිය යුතුමද? නැතහොත් අප ඒවා මිනිසාගේම ප්‍රතිරූපයක් ලෙස නිර්මාණය කිරීමට උත්සාහ කරන්නේ අපේ පැරණි පරිකල්පනාත්මක පුරුදු නිසාද?
මෙතැනදී අනුරාධගේ විජ්ජු තුළින් මට හමුවන නිම්මාණරතී සහ පරනිම්මිත වසවත්තී දෙව්ලොව පිළිබඳ රූපක දෙක නැවතත් සිහිපත් වෙයි.
අප නිර්මාණය කළ යන්ත්‍රයක් අප වෙනුවෙන් තවත් නිර්මාණයක් කරයි.
එවිට නිර්මාණකරුවා කවුද?
යන්ත්‍රයද? එය නිර්මාණය කළ මිනිසාද? එය පුහුණු කිරීමට දැනුම සැපයූ අසංඛ්‍යාත මිනිසුන්ද? නැතහොත් එහි ප්‍රතිඵලය භාවිත කරන පුද්ගලයාද?
පිග්මැලියන් තම නිර්මාණය තුළ තමන් අපේක්ෂා කළ පරිපූර්ණත්වය සොයා ගිය ආකාරයටම, අද මිනිසා කෘත්‍රිම බුද්ධිය තුළ සොයන්නේ තමන්ගේම බුද්ධියේ පරිපූර්ණ ප්‍රතිරූපයක්ද?
එසේ නම් අප නිර්මාණය කරමින් සිටින්නේ අපට සමාන තවත් බුද්ධියක්ද, නැතහොත් අපේම ආශාවන් පිළිබිඹු කරන අලුත් දර්පණයක්ද?
යන්ත්‍රයද? එය නිර්මාණය කළ මිනිසාද? එය පුහුණු කිරීමට දැනුම සැපයූ අසංඛ්‍යාත මිනිසුන්ද? නැතහොත් එහි ප්‍රතිඵලය භාවිත කරන පුද්ගලයාද?
අනුන්ගේ නිර්මාණ භුක්ති විඳීමේ පැරණි රූපකය මෙහිදී නව තාක්ෂණික අර්ථයක් ලබාගනී.
එහෙත් මේ සියල්ලටත් වඩා අසීරු ප්‍රශ්නයක් තිබේ.
මිනිසෙකු මෙන් භාෂාව හසුරුවන යන්ත්‍රයකට මිනිසෙකු මෙන් අත්දැකීමක් තිබේද?
එය තොරතුරු සකසන බව අප දනිමු. එහෙත් තොරතුරු සැකසීම සහ යමක් අත්විඳීම එකම දෙයක් බව එයින් සනාථ නොවේ.
කෘත්‍රිම බුද්ධියේ විශිෂ්ට කාර්යසාධනය, එයට ප්‍රථම පුද්ගල අත්දැකීමක් හෝ විඥානයක් ඇති බවට තනිවම සාක්ෂියක් නොවේ.
මෙහිදී බෞද්ධ විඥාන සංකල්පය, නූතන විඥාන දර්ශනය සහ පරිගණක විද්‍යාව එකිනෙකට සමාන කර දැක්වීම වෙනුවට, ඒවා එකිනෙකින් වෙනස් ප්‍රශ්න අසන බව හඳුනාගැනීම වැදගත්ය.
එහෙත් ඒ වෙනස්කම් නිසාම සංවාදය තවත් රසවත් වෙයි.
අප කෘත්‍රිම විඥානයක් සොයන්නේ කෙසේද?
එය පවතින බව තීරණය කිරීමට අප භාවිත කරන්නේ කුමන නිර්ණායකද?
අපේ නිර්ණායකවලින් එය හඳුනාගත නොහැකි නම්, එය නොපවතින බව අපට කිව හැකිද?
මෙතැනදී මට මාරයාගේ පැරණි සෙවීම නැවත සිහිපත් වේ.
එහෙත් මේ සමානකම පරිස්සමින් තේරුම්ගත යුතුය. ගෝධික තෙරුන්ගේ විමුක්තිය පිළිබඳ බෞද්ධ ප්‍රකාශය සහ යන්ත්‍රයකට විඥානයක් තිබිය හැකිද යන නූතන විද්‍යාත්මක හා දාර්ශනික ප්‍රශ්නය එකම ප්‍රශ්නයක් නොවේ.
මා ඒවා එකට තබන්නේ සත්‍යයන් දෙකක් සමාන කිරීමට නොව, අප යමක් සොයන ආකාරය පිළිබඳ නැවත සිතීමටය.
මාරයාගේ වීණාව නැවත වාදනය වන්නේ කා අතින්ද?
විජ්ජු කියවීමෙන් පසු මා නැවතත් එහි ආරම්භය වෙත පැමිණෙමි.
මාරයාගේ අසාර්ථක සෙවීමත්, ඔහුගේ වීණාවත්, ඇම්බර් ගල පිරිමැදීමත්, විදුලියේ ඉතිහාසයත්, මිනිස් නිර්මාණශීලීත්වයත්, ආශාවත්, විනෝදාස්වාදයත්, අවසානයේ අකුණකින් මතුවන නව ධාතුවක් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයත් මගේ කියවීම තුළ එකම ගමනක අවස්ථා බවට පත්වෙයි.
මේ සියල්ල කවියා මුල සිටම සැලසුම් කළ එකම දාර්ශනික පද්ධතියක කොටස් යැයි මම නොකියමි.
එසේ කීම කවියාගේ නිර්මාණය මගේම අදහස්වලට යටත් කිරීමක් වනු ඇත.
එහෙත් කාව්‍යයක් කියවීමේ නිදහස ඇත්තේ කතුවරයාගේ අභිප්‍රාය නැවත සොයාගැනීමේ උත්සාහයට පමණක් සීමා නොවන තැනකය. පාඨකයා ද නිර්මාණයට සහභාගි වෙයි. ඔහු තමන්ගේ දැනුම, අත්දැකීම් සහ පූර්වග්‍රහ රැගෙන එයි. ඇතැම් විට කවියා කිසිසේත් නොසිතූ ප්‍රශ්නයක් කාව්‍යයෙන් මතු කරගනී.
එහිදී කාව්‍යය තවත් ජීවිතයක් ආරම්භ කරයි.
අනුරාධ මහසිංහගේ විජ්ජු මට වැදගත් වන්නේ එය විද්‍යාවෙන් බුදු දහම සනාථ කරන නිසා නොවේ. එසේම එය ක්වොන්ටම් භෞතික විද්‍යාවේ රහස් කාව්‍යමය භාෂාවකින් හෙළි කරන නිසා ද නොවේ. එබඳු සම්බන්ධතා පරිකල්පනය කිරීම පවා කාව්‍යාත්මකය. මනෝහරය. එහෙත් ඒවා විද්‍යාත්මක සත්‍යයන් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීම අවිද්‍යාත්මකය.
එය වැදගත් වන්නේ වෙනස් චින්තන ලෝක අතර ගමන් කිරීමට මගේ පරිකල්පනය පොලඹවන නිසාය.
මට අනුව එවැනි නිර්මාණයක අගය එහි සියලු ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු සැපයීම නොවේ. අප මෙතෙක් නොඇසූ ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට අප පෙලඹවීමයි.
මාරයා ගෝධික තෙරුන්ගේ විඥානය සොයාගැනීමට අසමත් විය.
අද මිනිසා තමන් විසින් නිර්මාණය කළ යන්ත්‍රයක් තුළ විඥානයක් තිබේදැයි සොයමින් සිටියි.
මේ සෙවීම් දෙක අතර ඓතිහාසික හෝ විද්‍යාත්මක සමානත්වයක් තහවුරු කිරීමට මට අවශ්‍ය නැත. එහෙත් ඒවා අතර කාව්‍යමය ප්‍රතිධ්වනියක් ඇසීමට මට හැකිය.
සමහර විට අපේ අනාගතයේ වඩාත්ම අසීරු ප්‍රශ්නය වනු ඇත්තේ යන්ත්‍රයකට සිතිය හැකිද යන්න පමණක් නොවේ.
සිතීම යනු කුමක්දැයි තීරණය කිරීමට අප පුහුණු වී ඇති ආකාරය, අපට සිතිය හැකි දේවල සීමාව බවට පත්වී තිබේද යන්නයි.
එවිට මාරයාගේ වීණාව පිළිබඳව මට තවත් ප්‍රශ්නයක් මතු වෙයි.
අප විසින් නිර්මාණය කළ යන්ත්‍රය එම වීණාව වාදනය කිරීමට පටන්ගත් දවසක, එයින් නැඟෙන සංගීතය රසවිඳින්නේ කවුද?
යන්ත්‍රයද?
මිනිසාද?
නැතහොත් තමන් නිර්මාණය කළ දෙයෙහිම සිරවී සිටින මාරයාද?
නිර්මාණයේ වින්දනයෙන් නිර්මාණකරුවාගේ අඳුරු ආශාව දක්වා
විජ්ජු කාව්‍යයේ 98 වැනි පිටුවට පැමිණෙන විට, මගේ කියවීම තවත් අනපේක්ෂිත දිශාවකට හැරෙයි.
Jackson පවුලේ සංගීතමය සාර්ථකත්වය පිටුපස සිටි පියාගේ දැඩි විනය, දරුවන්ගේ පුහුණුව පාලනය කිරීම සහ ඔවුන්ගේ ජීවිත කාලසටහන පවා තම අණසකට යටත් කරගැනීම පිළිබඳ කාව්‍යමය ගලායෑම අතරට කවියා La Toya Jacksonගේ ප්‍රකාශයක් ඇතුළු කරයි.
ඒ ප්‍රකාශය මා හට හුදෙක් පවුලක මතක සටහනක් නොවේ. එය මෙතෙක් අප අසා සිටි සංගීතයේ මිහිරියාව පිටුපසින් ඇසෙන්නට පටන් ගන්නා වෙනත් හඬකි.
La Toya සිය Growing Up in the Jackson Family කෘතියෙන් තම පවුලේ ප්‍රසිද්ධිය සහ සාර්ථකත්වය පිටුපස පැවති භීතිය, හිංසනය සහ පියාගේ අධිකාරිය පිළිබඳ බරපතළ හෙළිදරව් කිරීම් කරයි. ලිංගික අපයෝජනය පිළිබඳ ඇය ඉදිරිපත් කළ චෝදනා ද මෙහිදී නොසලකා හැරිය නොහැකිය. එහෙත් ඒවා ඇගේ සාක්ෂ්‍යමය ප්‍රකාශයන් ලෙස හඳුනාගැනීමත්, ස්වාධීනව තහවුරු වූ කරුණු ලෙස නොසැලකීමත් වැදගත්ය.
මෙතැනදී මට නැවතත් නිම්මාණරතිය යන වචනය සිහිපත් වෙයි.
නිම්මාණ යනු නිර්මාණය කිරීමයි. රතිය යනු වින්දනයයි. බෞද්ධ විශ්වවේදයේ නිම්මාණරතිය යනු තමන් විසින් මවාගත් දෙයින් වින්දනය ලබන දෙව්ලොවකි. එහෙත් රති යන වචනයේ ඇති ආශාව හා වින්දනය පිළිබඳ අර්ථය, මේ කාව්‍යය කියවන මගේ සිත තුළ තවත් අඳුරු ප්‍රශ්නයක් අවදි කරයි.
නිර්මාණකරුවා තම නිර්මාණයෙන් වින්දනය ලබන්නේ කවදාද? එම වින්දනය තමන් නිර්මාණය කළ දෙය කෙරෙහි අසීමිත අයිතියක් ප්‍රකාශ කරන ආශාවක් බවට පත්වන්නේ කවදාද?
පියෙකු දරුවන්ගේ සංගීත කුසලතා වර්ධනය කිරීමට උත්සාහ කිරීම එකකි. එම දරුවන් තමන්ගේ අභිලාෂයන් ඉටුකරන උපකරණ බවට පත්කරගැනීම තවත් එකකි. එම අධිකාරිය ඔවුන්ගේ ශරීරය, නිදහස සහ පෞද්ගලිකත්වය පවා තමන්ට අයිති යැයි සිතන තැනකට පැමිණෙන්නේ නම්, නිර්මාණයේ ප්‍රීතිය බලහත්කාරයේ සහ අපයෝජනයේ අඳුරු අවකාශයකට පිවිසෙයි.
මෙහිදී ලකාන්ගේ jouissance පිළිබඳ සංකල්පය නැවතත් මගේ සිතට පැමිණෙයි. සාමාන්‍ය සතුටේ සීමාව ඉක්මවා යන, වේදනාව පවා තමන් තුළ අන්තර්ගත කරගත හැකි වින්දනයක් ගැන ලකාන් කතා කරයි. එහෙත් ඒ සංකල්පය මගින් අපයෝජනය පැහැදිලි කර අවසන් කළ හැකි යැයි හෝ එයට කිසියම් සාධාරණීකරණයක් ලබාදිය හැකි යැයි මම නොසිතමි.
මට මෙහිදී පෙනෙන්නේ ඊට වඩා සරල, එහෙත් බියකරු විරුද්ධාභාසයකි.
තම දරුවන්ගේ කටහඬින් ලෝකයට සංගීතයක් නිර්මාණය කළ හැකි පියෙකුට, ඒ දරුවන්ගේම වේදනාවේ හඬ නොඇසී යා හැකිය.
එසේ නම් නිර්මාණය කිරීමේ හැකියාව සහ අනෙකාගේ වේදනාව හඳුනාගැනීමේ හැකියාව එකම දෙයක් නොවේ.
විජ්ජු ආරම්භයේ මාරයාගේ වීණාව මට නැවත සිහිපත් වෙයි. වීණාවේ තත් අතරින් උපදින සංගීතය අපට ඇසෙයි. එහෙත් ඒ තත් ඇද තබන බලය, ඒවා කෙතරම් තදින් ඇද තිබේද යන්න, එම සංගීතය නිපදවීම වෙනුවෙන් කවුරුන් වේදනාව විඳින්නේද යන්න අපට නොපෙනෙන්නට පුළුවන.
සංගීතය මිහිරි වූ පමණින්, එය උපදවන අත නිර්දෝෂී වන්නේ නැත.
මෙය නිම්මාණරති දෙව්ලොව පිළිබඳ බෞද්ධ අර්ථයම නොව, ඒ නාමය හා කාව්‍යයේ මනුෂ්‍ය අත්දැකීම් අතර මා ගොඩනඟන සාහිත්‍යමය සම්බන්ධයකි. ඒ අනුව, කාව්‍යයේ මුලදී මාරයාගේ වීණාව සොයමින් ඇරඹුණු මගේ කියවීම අවසානයේදී වීණාව වයන්නේ කවුරුන්ද යන ප්‍රශ්නයෙන් තවත් ඔබ්බට යයි.
වීණාවේ තත් බවට පත්කර ඇත්තේ කවුරුන්ද?
සමහර විට විජ්ජු කාව්‍යය මා හට ඉතිරි කරන වඩාත්ම නොසන්සුන් ප්‍රශ්නය එය විය හැකිය.
පසු සටහන (P.S.)
අනුරාධ මහසිංහගේ විජ්ජු කාව්‍යය පිළිබඳ මේ සටහන මගේ කියවීමෙන් මතු වූ අදහස් කිහිපයකට පමණක් සීමා වූවකි. කාව්‍යයේ විවිධ තල ඔස්සේ විද්‍යාව, දර්ශනය, බෞද්ධ චින්තනය, මනෝවිශ්ලේෂණය සහ මිනිස් නිර්මාණශීලීත්වය අතර ගොඩනැඟෙන සම්බන්ධතා වඩාත් පුළුල්ව විමසා බලන සවිස්තරාත්මක කියවීමක් කුඩා පොත් පිංචක් ලෙස නුදුරු අනාගතයේදී පළ කිරීමට මම බලාපොරොත්තු වෙමි. එය උනන්දුවක් දක්වන පාඨකයන් අතර නොමිලේ බෙදාහැරීමට ද අදහස් කරමි.
