ප්රථමක සංඛ්යාවල සැඟවුණු තරංග — ඉයුලර්ගේ අනන්ත ශ්රේණියේ සිට රීමාන්ගේ අභිරහස දක්වා
ප්රථමක සංඛ්යාවල සැඟවුණු තරංග — ඉයුලර්ගේ අනන්ත ශ්රේණියේ සිට රීමාන්ගේ අභිරහස දක්වා
ගුණෝත්තර ශ්රේණියකින් ඇරඹී Fourier analysis, Zeta zeros සහ භෞතික විද්යාව වෙත යන ගණිතමය ගමනක්
ආරම්භය — සූත්රයක අවසානය නොව, එහි උපත
ගණිතය ගැන ජනප්රිය ලිපිවල අපට බොහෝවිට හමුවන්නේ අවසාන සූත්රයයි. එය ගොඩනැඟුණේ කෙසේද, සරල නියම කිහිපයක් එකිනෙක හමුවීමෙන් අලුත් දැනුමක් බිහිවන්නේ කෙසේද යන්න එතරම් විස්තර වන්නේ නැහැ. රීමාන් උපකල්පනය ගැන අපේ පෙර සාකච්ඡාවෙන් පසුව, මේ වතාවේ එහි ගණිතමය මුල් වෙත යන්නට මම කැමතියි.
මේ ගමනේ ආරම්භය රීමාන්ගේ 1859 පර්යේෂණය නොවෙයි. ඊට සියවසකට පමණ පෙර Leonhard Euler හඳුනාගත්, ප්රථමක සංඛ්යා සහ අනන්ත ශ්රේණි අතර ඇති අසාමාන්ය සම්බන්ධතාවයි. පාසලේදී ඉගෙනගත් ගුණෝත්තර ශ්රේණියකින් ආරම්භ වී, අවසානයේ තරංග, සංකීර්ණ සංඛ්යා සහ භෞතික විද්යාව වෙත යන මාවතක් මෙහි සැඟවී තිබෙනවා.
අපේ ප්රශ්නය සරලයි: සියලුම ධන පූර්ණ සංඛ්යා ඇතුළත් එකතුවක්, ප්රථමක සංඛ්යා පමණක් ඇතුළත් ගුණිතයක් බවට පත් වන්නේ කෙසේද?
1. ගුණෝත්තර ශ්රේණියේ සරල උපත
මුලින් සීමිත එකතුවක් සලකමු. මෙහි n යනු ධන පූර්ණ සංඛ්යාවක්.
මෙය x න් ගුණ කර, මුල් සමීකරණයෙන් අඩු කරමු.
|x| < 1 නම් n අනන්තයට යන විට x හි n වැනි බලය ශූන්යයට ළඟා වෙනවා. ඒ නිසා අපට ලැබෙන්නේ පහත ප්රතිඵලයයි.
ඉදිරියේදී අප භාවිත කරන්නේ මේ සරල නියමයමයි. අනන්ත එකතුවක් ගැන කතා කරන නිසා එය අභිසාරී වන සීමාවද අප අමතක නොකළ යුතුයි.
2. ප්රථමක සංඛ්යාවක් ශ්රේණියට ඇතුළත් කරමු
p යනු ප්රථමක සංඛ්යාවක් යැයි ගනිමු. දැනට s > 1 වන තාත්වික සංඛ්යාවක් සලකමු. ඉහත සූත්රයේ x වෙනුවට p හි −s වැනි බලය තැබුවොත්,
p = 2, 3, 5 ලෙස වෙන වෙනම තැබූ විට එක් එක් ප්රථමක සංඛ්යාවේ බලයන්ගෙන් සැදුණු ශ්රේණි තුනක් ලැබෙනවා.
p = 3: 1 + 3−s + 3−2s + ⋯
p = 5: 1 + 5−s + 5−2s + ⋯
මෙහි විශේෂත්වය තවමත් සඟවා තිබෙන්නේ ඒ ශ්රේණි එකිනෙක ගුණ කළ විටයි.
3. ගුණ කිරීමෙන් පූර්ණ සංඛ්යා නැවත මතු වීම
2 සහ 3 සඳහා වූ ශ්රේණි ගුණ කරමු. ලැබෙන සෑම පදයකම හරය 2 හි බලයක් සහ 3 හි බලයක් ගුණ කිරීමෙන් සැදෙනවා.
ඒ අනුව 1, 2, 3, 4, 6, 8, 9, 12 වැනි සංඛ්යා සඳහා පද මතු වෙනවා. 5 සඳහා වූ ශ්රේණියද ගුණ කළ විට 5, 10, 15, 20, 25 වැනි සංඛ්යා එකතු වෙනවා. සියලුම ප්රථමක සංඛ්යා සඳහා මෙය දිගටම කළොත් කුමක් වේද?
Fundamental Theorem of Arithmetic අනුව 1ට වැඩි සෑම ධන පූර්ණ සංඛ්යාවක්ම ප්රථමක සංඛ්යාවල ගුණිතයක් ලෙස අනන්ය ආකාරයකින් ලියන්න පුළුවන්. උදාහරණයක් ලෙස 60 = 2² × 3 × 5. එබැවින් සියලු ප්රථමක ශ්රේණි ගුණ කරන විට සෑම ධන පූර්ණ සංඛ්යාවකටම අදාළ පදය හරියටම එක් වරක් ලැබෙනවා.
ගුණෝත්තර ශ්රේණියේ ප්රතිඵලය දැන් යොදාගත්තොත් Euler Product Formula ලැබෙනවා.
(Re(s) > 1)
මෙය හුදෙක් සංකේත දෙකක් සමාන කිරීමක් නොවෙයි. එක පැත්තක සියලුම ධන පූර්ණ සංඛ්යා; අනෙක් පැත්තක ඒවායේ මූලික ගොඩනැඟිලි ඒකක වන ප්රථමක සංඛ්යා. සංකීර්ණ s සඳහාද මෙම සමානතාව වලංගු වන්නේ Re(s) > 1 කලාපයේයි. එහි අනන්ත ශ්රේණි හා ගුණිත නිරපේක්ෂව අභිසාරී වෙනවා.
4. රීමාන්ගේ ප්රශ්නය ආරම්භ වන්නේ කොතැනින්ද?
Eulerගේ සූත්රය තේරුම් ගැනීමෙන් පමණක් රීමාන් උපකල්පනය සාධනය වෙන්නේ නැහැ. එහෙත් එය අපව ඉතා වැදගත් ගණිතමය සීමාවක් වෙත රැගෙන යනවා.
අප කලින් හඳුනාගත් Zeta Function එක පහත ආකාරයෙන් ලියන්න පුළුවන්.
ζ(s) = ∑n=1∞ 1/nsමෙහි s යනු තාත්වික සංඛ්යාවක් පමණක් නොව සංකීර්ණ සංඛ්යාවක්ද විය හැකියි. එය s = σ + it ලෙස ලියන විට σ සහ t තාත්වික සංඛ්යා වන අතර i2 = −1 වේ.
නමුත් මේ අනන්ත ශ්රේණිය සෑම s අගයකටම අභිසාරී වන්නේ නැහැ. එය අභිසාරී වන්නේ Re(s) > 1 වන විට පමණයි. Eulerගේ අනන්ත ගුණිතයත් සෘජුවම වලංගු වන්නේ එම කලාපයේයි.
ζ(s) = ∏p prime 1/(1 − p−s)මෙම කලාපයේ Zeta Function එක ශූන්ය නොවන බවද පෙන්විය හැකියි.
ζ(s) ≠ 0 (Re(s) > 1)එනම් සංකීර්ණ තලයේ තාත්වික කොටස 1ට වඩා වැඩි කිසිදු ස්ථානයක Zeta Function එකේ අගය ශූන්ය නොවේ. එසේ නම් එහි ශූන්යයන් සොයා යා යුත්තේ කොතැනින්ද?
Eulerගේ සූත්රය තේරුම් ගැනීමෙන් පමණක් රීමාන් උපකල්පනය සාධනය වෙන්නේ නැහැ. එහෙත් එය අපව ඉතා වැදගත් ගණිතමය සීමාවක් වෙත රැගෙන යනවා.
අප කලින් හඳුනාගත් Zeta Function එක පහත ආකාරයෙන් ලියන්න පුළුවන්.
මෙහි s යනු තාත්වික සංඛ්යාවක් පමණක් නොව සංකීර්ණ සංඛ්යාවක්ද විය හැකියි. එය s = σ + it ලෙස ලියන විට σ සහ t තාත්වික සංඛ්යා වන අතර i2 = −1 වේ.
නමුත් මේ අනන්ත ශ්රේණිය සෑම s අගයකටම අභිසාරී වන්නේ නැහැ. එය අභිසාරී වන්නේ Re(s) > 1 වන විට පමණයි. Eulerගේ අනන්ත ගුණිතයත් සෘජුවම වලංගු වන්නේ එම කලාපයේයි.
මෙම කලාපයේ Zeta Function එක ශූන්ය නොවන බවද පෙන්විය හැකියි.
එනම් සංකීර්ණ තලයේ තාත්වික කොටස 1ට වඩා වැඩි කිසිදු ස්ථානයක Zeta Function එකේ අගය ශූන්ය නොවේ. එසේ නම් එහි ශූන්යයන් සොයා යා යුත්තේ කොතැනින්ද?
ශ්රේණියක් අභිසාරී නොවුණත් ශ්රිතය තවදුරටත් පැවතිය හැකිද?
මේ අදහස තේරුම් ගැනීමට අප කලින් භාවිත කළ ගුණෝත්තර ශ්රේණිය නැවත සලකා බලමු.
1 + x + x2 + x3 + ⋯ = 1/(1 − x)
වම් පස ඇති අනන්ත එකතුව වලංගු වන්නේ |x| < 1 වන විට පමණයි. x = 2 තැබුවොත් 1 + 2 + 4 + 8 + 16 + ⋯ යන එකතුව සීමිත අගයකට ළඟා වන්නේ නැහැ.
එහෙත් දකුණු පස ඇති f(x) = 1/(1 − x) ශ්රිතය x = 2 සඳහාද අර්ථවත් වෙනවා. එවිට f(2) = −1 වේ.
මෙයින් 1 + 2 + 4 + 8 + ⋯ = −1 යැයි සාමාන්ය එකතුවේ අර්ථයෙන් කියවෙන්නේ නැහැ. ශ්රේණියක වලංගුභාවය අවසන් වුවත්, එම ශ්රිතය වෙනත් නිරූපණයකින් තවදුරටත් අර්ථ දැක්විය හැකි බව මෙයින් පෙනෙනවා.
මේ අදහස තේරුම් ගැනීමට අප කලින් භාවිත කළ ගුණෝත්තර ශ්රේණිය නැවත සලකා බලමු.
1 + x + x2 + x3 + ⋯ = 1/(1 − x)
වම් පස ඇති අනන්ත එකතුව වලංගු වන්නේ |x| < 1 වන විට පමණයි. x = 2 තැබුවොත් 1 + 2 + 4 + 8 + 16 + ⋯ යන එකතුව සීමිත අගයකට ළඟා වන්නේ නැහැ.
එහෙත් දකුණු පස ඇති f(x) = 1/(1 − x) ශ්රිතය x = 2 සඳහාද අර්ථවත් වෙනවා. එවිට f(2) = −1 වේ.
මෙයින් 1 + 2 + 4 + 8 + ⋯ = −1 යැයි සාමාන්ය එකතුවේ අර්ථයෙන් කියවෙන්නේ නැහැ. ශ්රේණියක වලංගුභාවය අවසන් වුවත්, එම ශ්රිතය වෙනත් නිරූපණයකින් තවදුරටත් අර්ථ දැක්විය හැකි බව මෙයින් පෙනෙනවා.
Analytic continuation යනු කුමක්ද?
රීමාන්ගේ වැදගත් පියවර වූයේ සංකීර්ණ විශ්ලේෂණය (Complex Analysis) භාවිත කර Zeta Function එක එහි මුල් අභිසාරී කලාපයෙන් ඔබ්බට විස්තාරණය කිරීමයි. මෙය analytic continuation ලෙස හැඳින්වෙනවා.
මෙහිදී මුල් ශ්රිතයට කැමති ආකාරයකින් අලුත් අගයන් ලබාදීමක් සිදු නොවේ. මුල් කලාපයේ ශ්රිතය සමඟ එකඟ වන, සංකීර්ණ විශ්ලේෂණයේ නියමයන්ට අනුකූල විස්තාරණයක් ගොඩනැඟෙනවා. එවැනි විස්තාරණයක් පවතින විට එය අනන්යයි.
Zeta Function එකේ s = 1 ස්ථානයේ සරල ධ්රැවයක් (simple pole) තිබෙනවා. එම ස්ථානය හැර අනෙකුත් සංකීර්ණ අගයන් සඳහා එය විස්තාරණය කළ හැකියි. එබැවින් මුල් ශ්රේණිය අභිසාරී නොවූ කලාපවල පවා ශ්රිතයේ හැසිරීම අධ්යයනය කළ හැකි වෙනවා.
රීමාන්ගේ වැදගත් පියවර වූයේ සංකීර්ණ විශ්ලේෂණය (Complex Analysis) භාවිත කර Zeta Function එක එහි මුල් අභිසාරී කලාපයෙන් ඔබ්බට විස්තාරණය කිරීමයි. මෙය analytic continuation ලෙස හැඳින්වෙනවා.
මෙහිදී මුල් ශ්රිතයට කැමති ආකාරයකින් අලුත් අගයන් ලබාදීමක් සිදු නොවේ. මුල් කලාපයේ ශ්රිතය සමඟ එකඟ වන, සංකීර්ණ විශ්ලේෂණයේ නියමයන්ට අනුකූල විස්තාරණයක් ගොඩනැඟෙනවා. එවැනි විස්තාරණයක් පවතින විට එය අනන්යයි.
Zeta Function එකේ s = 1 ස්ථානයේ සරල ධ්රැවයක් (simple pole) තිබෙනවා. එම ස්ථානය හැර අනෙකුත් සංකීර්ණ අගයන් සඳහා එය විස්තාරණය කළ හැකියි. එබැවින් මුල් ශ්රේණිය අභිසාරී නොවූ කලාපවල පවා ශ්රිතයේ හැසිරීම අධ්යයනය කළ හැකි වෙනවා.
Zeta Function එකේ ශූන්යයන් පිහිටන්නේ කොතැනද?
ශ්රිතයක ශූන්යයක් (zero) යනු එම ශ්රිතයේ අගය ශූන්ය වන ස්ථානයක්. උදාහරණයක් ලෙස f(x) = x2 − 4 නම් x = 2 සහ x = −2 එහි ශූන්යයන් වෙනවා.
Zeta Function එකේදීත් අප සොයන්නේ ζ(s) = 0 වන සංකීර්ණ s අගයන්. එහි ශූන්යයන් ප්රධාන කාණ්ඩ දෙකකට බෙදෙනවා.
පළමු කාණ්ඩය ඍණ ඉරට්ටේ පූර්ණ සංඛ්යාවල පිහිටන trivial zeros යි:
s = −2, −4, −6, −8, …ඒවායේ පිහිටීම Zeta Function එකේ functional equation මගින් පැහැදිලි කළ හැකියි.
දෙවැනි කාණ්ඩය nontrivial zeros ලෙස හැඳින්වෙනවා. ඒවා සියල්ලම පහත කලාපය තුළ පිහිටන බව දන්නවා.
0 < Re(s) < 1මෙය critical strip ලෙස හැඳින්වෙනවා. Re(s) යනු සංකීර්ණ සංඛ්යාවේ තාත්වික කොටසයි. ඒ අනුව මෙය සංකීර්ණ තලයේ 0 සහ 1 අතර අනන්තව විහිදෙන සිරස් තීරුවක්.
ශ්රිතයක ශූන්යයක් (zero) යනු එම ශ්රිතයේ අගය ශූන්ය වන ස්ථානයක්. උදාහරණයක් ලෙස f(x) = x2 − 4 නම් x = 2 සහ x = −2 එහි ශූන්යයන් වෙනවා.
Zeta Function එකේදීත් අප සොයන්නේ ζ(s) = 0 වන සංකීර්ණ s අගයන්. එහි ශූන්යයන් ප්රධාන කාණ්ඩ දෙකකට බෙදෙනවා.
පළමු කාණ්ඩය ඍණ ඉරට්ටේ පූර්ණ සංඛ්යාවල පිහිටන trivial zeros යි:
ඒවායේ පිහිටීම Zeta Function එකේ functional equation මගින් පැහැදිලි කළ හැකියි.
දෙවැනි කාණ්ඩය nontrivial zeros ලෙස හැඳින්වෙනවා. ඒවා සියල්ලම පහත කලාපය තුළ පිහිටන බව දන්නවා.
මෙය critical strip ලෙස හැඳින්වෙනවා. Re(s) යනු සංකීර්ණ සංඛ්යාවේ තාත්වික කොටසයි. ඒ අනුව මෙය සංකීර්ණ තලයේ 0 සහ 1 අතර අනන්තව විහිදෙන සිරස් තීරුවක්.
Critical line එක එතරම් විශේෂ ඇයි?
Critical strip එකේ මැදින් ගමන් කරන සිරස් රේඛාව Re(s) = ½ ලෙස ලියනවා. එය critical line එකයි.
රීමාන් උපකල්පනය කියන්නේ සෑම nontrivial zero එකක්ම මෙම මධ්ය රේඛාව මත පිහිටන බවයි.
ζ(ρ) = 0, ρ nontrivial ⟹ Re(ρ) = ½ශූන්යයන් අනන්ත සංඛ්යාවක් සංකීර්ණ තලයේ තීරුවක් පුරා විසිරී නොසිට, ඒ සියල්ලම එක් සිරස් රේඛාවක් මත පිහිටන බවට රීමාන් කළ යෝජනාව මෙහි විස්මයජනක කාරණයයි.
ශූන්යයන් විශාල සංඛ්යාවක් මෙම රේඛාව මත පිහිටන බව ගණිතමය වශයෙන් පෙන්වා තිබෙනවා. ඉතා විශාල සංඛ්යාවක් පරිගණක මගින්ද පරීක්ෂා කර තිබෙනවා. එහෙත් එවැනි පරීක්ෂාවකින් අනන්ත වූ සියලුම ශූන්යයන් සඳහා උපකල්පනය සාධනය වෙන්නේ නැහැ.
Critical strip එකේ මැදින් ගමන් කරන සිරස් රේඛාව Re(s) = ½ ලෙස ලියනවා. එය critical line එකයි.
රීමාන් උපකල්පනය කියන්නේ සෑම nontrivial zero එකක්ම මෙම මධ්ය රේඛාව මත පිහිටන බවයි.
ශූන්යයන් අනන්ත සංඛ්යාවක් සංකීර්ණ තලයේ තීරුවක් පුරා විසිරී නොසිට, ඒ සියල්ලම එක් සිරස් රේඛාවක් මත පිහිටන බවට රීමාන් කළ යෝජනාව මෙහි විස්මයජනක කාරණයයි.
ශූන්යයන් විශාල සංඛ්යාවක් මෙම රේඛාව මත පිහිටන බව ගණිතමය වශයෙන් පෙන්වා තිබෙනවා. ඉතා විශාල සංඛ්යාවක් පරිගණක මගින්ද පරීක්ෂා කර තිබෙනවා. එහෙත් එවැනි පරීක්ෂාවකින් අනන්ත වූ සියලුම ශූන්යයන් සඳහා උපකල්පනය සාධනය වෙන්නේ නැහැ.
මේ සියල්ල ප්රථමක සංඛ්යා සමඟ සම්බන්ධ වන්නේ කෙසේද?
Eulerගේ සූත්රයෙන් Zeta Function එකේ ව්යුහය ප්රථමක සංඛ්යා සමඟ සම්බන්ධ වන බව අප දැනගත්තා. රීමාන් තවත් පියවරක් ඉදිරියට ගොස්, එම ශ්රිතයේ ශූන්යයන්ගේ පිහිටීම ප්රථමක සංඛ්යා ව්යාප්තියේ අක්රමවත් බව විස්තර කිරීමට උපකාර වන බව පෙන්වා දුන්නා.
යම් සීමාවක් තුළ ඇති ප්රථමක සංඛ්යා ගණනට අපට ආසන්න අගයක් සොයාගත හැකියි. එහෙත් එම ආසන්න අගය සහ සැබෑ සංඛ්යාව අතර වෙනසක් තිබෙනවා. Zeta Function එකේ ශූන්යයන්ගේ පිහිටීම එම වෙනසෙහි විශාලත්වය පාලනය කරන ගණිතමය ප්රතිඵල සමඟ සම්බන්ධ වෙනවා.
රීමාන් උපකල්පනය සත්ය නම්, මෙම දෝෂය පිළිබඳ ඉතා ප්රබල සීමාවක් ලබාගත හැකියි.
මෙහිදී අප මතක තබාගත යුතු සීමාවක් තිබෙනවා: Euler Product එකේ සරල ව්යුත්පන්නය critical line මත සෘජුවම භාවිත කළ නොහැකියි. ඒ සඳහා analytic continuation සහ Zeta Function එකේ වෙනත් ගැඹුරු ගුණාංග අධ්යයනය කළ යුතුයි.
එහෙත් මෙතැනින් තවත් අපූරු මාවතක් විවෘත වෙනවා. ප්රථමක සංඛ්යා සමඟ සම්බන්ධ වූ ශ්රිතයක්, සංකීර්ණ සංඛ්යා ඔස්සේ අධ්යයනය කරන විට තරංගවලට සමාන දෝලන හැසිරීමක් පෙන්වන්නේ කෙසේද?
ඊළඟට අප සොයා බලන්නේ එම සම්බන්ධතාවයි.
Eulerගේ සූත්රයෙන් Zeta Function එකේ ව්යුහය ප්රථමක සංඛ්යා සමඟ සම්බන්ධ වන බව අප දැනගත්තා. රීමාන් තවත් පියවරක් ඉදිරියට ගොස්, එම ශ්රිතයේ ශූන්යයන්ගේ පිහිටීම ප්රථමක සංඛ්යා ව්යාප්තියේ අක්රමවත් බව විස්තර කිරීමට උපකාර වන බව පෙන්වා දුන්නා.
යම් සීමාවක් තුළ ඇති ප්රථමක සංඛ්යා ගණනට අපට ආසන්න අගයක් සොයාගත හැකියි. එහෙත් එම ආසන්න අගය සහ සැබෑ සංඛ්යාව අතර වෙනසක් තිබෙනවා. Zeta Function එකේ ශූන්යයන්ගේ පිහිටීම එම වෙනසෙහි විශාලත්වය පාලනය කරන ගණිතමය ප්රතිඵල සමඟ සම්බන්ධ වෙනවා.
රීමාන් උපකල්පනය සත්ය නම්, මෙම දෝෂය පිළිබඳ ඉතා ප්රබල සීමාවක් ලබාගත හැකියි.
මෙහිදී අප මතක තබාගත යුතු සීමාවක් තිබෙනවා: Euler Product එකේ සරල ව්යුත්පන්නය critical line මත සෘජුවම භාවිත කළ නොහැකියි. ඒ සඳහා analytic continuation සහ Zeta Function එකේ වෙනත් ගැඹුරු ගුණාංග අධ්යයනය කළ යුතුයි.
එහෙත් මෙතැනින් තවත් අපූරු මාවතක් විවෘත වෙනවා. ප්රථමක සංඛ්යා සමඟ සම්බන්ධ වූ ශ්රිතයක්, සංකීර්ණ සංඛ්යා ඔස්සේ අධ්යයනය කරන විට තරංගවලට සමාන දෝලන හැසිරීමක් පෙන්වන්නේ කෙසේද?
ඊළඟට අප සොයා බලන්නේ එම සම්බන්ධතාවයි.
5. ගුණිතය එකතුවක් කරන logarithm
මෙතැනින් ඔබට තරංග පිළිබඳ මතු වූ ප්රශ්නයට අප ළඟා වෙනවා. ගුණිතයක logarithm ගත් විට එය එකතුවක් බවට පත් වෙනවා. Re(s) > 1 කලාපයේ නිසි analytic logarithm එකක් තෝරාගත් විට,
අප දන්නා −log(1−u) = u + u²/2 + u³/3 + … යන ශ්රේණිය මෙහි යොදාගමු.
මෙහිදී ප්රථමක සංඛ්යා මත පදනම් වූ ගුණිතය, ප්රථමක සංඛ්යාවල බලයන් මත පදනම් වූ එකතුවක් බවට පත්වෙනවා. මෙය Fourier ශ්රේණියක් බව තවමත් කියන්න බැහැ; එහෙත් දෝලන පෙනෙන්නට පටන් ගන්නේ ඊළඟ පියවරේදීයි.
6. ප්රථමක සංඛ්යාවලින් දෝලන මතු වීම
s = σ + it ලෙස ලියමු. මෙහි i² = −1. සංකීර්ණ ඝාතීය ශ්රිතයේ Euler සූත්රය භාවිත කළ විට,
= p−σ[cos(t log p) − i sin(t log p)]
එනම් එක් එක් ප්රථමක සංඛ්යාවක්, t වෙනස් වන විට, log p යන කෝණික සංඛ්යාතය සහිත දෝලනයකට දායක වෙනවා. ප්රථමක බලයන් සඳහා k log p යන සංඛ්යාත මතු වෙනවා.
(σ > 1)
මෙය ඔබ යෝජනා කළ තරංග උපමාවට නිශ්චිත ගණිතමය පදනමක් ලබා දෙනවා. එහෙත් Fourier decomposition එකකදී සංකීර්ණ තරංගයක් සාමාන්යයෙන් එකතුවක් ලෙස විභේදනය කරන අතර, Euler Product එක ආරම්භ වන්නේ ප්රථමක සාධකවල ගුණිතයක් ලෙසයි. Logarithm මගින් ඒ දෙක අතර පාලමක් ඉදි වෙනවා. ඉහත ශ්රේණිය σ > 1 සඳහා පමණක් බව මෙහිදීත් සිහි තබාගත යුතුයි.
7. ශූන්යයන් සහ ප්රථමක සංඛ්යාවල රිද්මය
Riemannගේ explicit formula යනු ප්රථමක සංඛ්යා ගණනය කිරීමේ සුමට ප්රවණතාව හා Zeta zeros මගින් නිරූපණය වන උච්චාවචනයන් අතර සම්බන්ධයයි. එය නිරවද්යව ඉදිරිපත් කිරීමට සුදුසු prime-counting function සහ සීමා අර්ථ දැක්වීම් අවශ්යයි. මෙහි අපි එහි මූලික ව්යුහය පමණක් සලකමු.
Schematic: ψ(x) ≈ x − ∑ρ xρρ + other terms
මෙහි Λ(n) යනු von Mangoldt function එකයි. n ප්රථමක සංඛ්යාවක බලයක් නම් Λ(n) = log p; එසේ නොවන්නේ නම් ශූන්යයයි. මෙම සූත්රයේ සම්පූර්ණ නිවැරදි ආකාරයට අතිරේක පද සහ discontinuities හි විශේෂ අර්ථ දැක්වීම් ඇතුළත් වෙනවා.
දැන් එක් zero එකක් ρ = β + iγ ලෙස ලියමු.
= xβ[cos(γ log x) + i sin(γ log x)]
මෙහි γ යනු log x අනුව දෝලනයේ සංඛ්යාතයට සම්බන්ධ අගයයි. β යනු දෝලන පදයේ විශාලත්වය x සමඟ වෙනස් වන ආකාරය පාලනය කරන අගයයි. රීමාන් උපකල්පනය සත්ය නම් සියලු nontrivial zeros සඳහා β = 1/2 වේ. එබැවින් prime distribution හි error terms ගැන ඉතා දැඩි සීමා ලබාගත හැකියි.
මේ දෝලන සාමාන්ය ශබ්ද තරංග නොවෙයි. ඒවා සංඛ්යා බෙදාහැරීමේ ගණිතමය උච්චාවචන නිරූපණය කරන සංකීර්ණ ඝාතීය පදයි. ඒ වෙනස රැකගැනීම වැදගත්.
8. Fourier analysis සිට spectral theory දක්වා
Fourier analysis තුළ සුදුසු ශ්රිතයක් සරල sine සහ cosine දෝලනවල එකතුවක් ලෙස විමසනවා. ඉහත අපට හමුවූයේ log p සහ γ වැනි අගයන් දෝලනවල සංඛ්යාත ලෙස මතුවන වෙනත් ගණිතමය පරිසරයක්. මේ සමානකම ඉතා ප්රබල වුවත්, සූත්ර දෙක එකම දෙය බව අදහස් නොකරයි.
භෞතික විද්යාවේ spectral theory තුළ operator එකක eigenvalues පද්ධතියක අවසර ලැබෙන විශේෂ මාදිලි හඳුනාගැනීමට උපකාර වෙනවා. Hilbert–Pólya අදහස අනුව Riemann zeros හි අතාත්වික කොටස් සුදුසු self-adjoint operator එකක spectrum එකක් ලෙස හඳුනාගත හැකිද යන්න විමසා බලනවා. එවැනි නිවැරදි operator එකක් ඉදිරිපත් කර අවශ්ය සම්බන්ධතාව සාධනය කිරීම තවමත් විවෘත ගැටලුවක්.
මෙය ක්වොන්ටම් භෞතික විද්යාව හා සංඛ්යා න්යාය අතර විස්මයජනක පර්යේෂණ සම්බන්ධතා ඇති කරන නමුත්, භෞතික විද්යාව විසින් Riemann Hypothesis දැනටමත් සාධනය කර ඇති බවක් නොවේ.
9. සාධනය පිළිගත් දවසක සැබවින්ම වෙනස් වන්නේ කුමක්ද?
Riemann Hypothesis පිළිබඳ සාධනයක් ගණිත ප්රජාව විසින් ස්වාධීනව පරීක්ෂා කර පිළිගතහොත්, දැනට “RH සත්ය නම්” යන කොන්දේසිය යටතේ පවතින බොහෝ ප්රතිඵල කොන්දේසි රහිත ප්රමේයයන් බවට පත් වෙනවා. උදාහරණයක් ලෙස ප්රථමක සංඛ්යා ගණන π(x) සඳහා පහත ආකාරයේ දෝෂ සීමාවක් RH සමඟ සමාන ශක්තියක් ඇති ප්රතිඵලයක් ලෙස දන්නවා.
මෙහි Li(x) යනු logarithmic integral එකයි; O යන සංකේතය දෝෂයේ වර්ධන ප්රමාණයට ඉහළ සීමාවක් දක්වනවා. මේ ප්රතිඵලය RH පිළිගැනීමට පෙරත් කොන්දේසි සහිතව ගණිතමය වශයෙන් දන්නා දෙයක්. සාධනයක් පිළිගැනීමෙන් එහි කොන්දේසිය ඉවත් වෙනවා.
ඒ සමඟම ප්රථමක සංඛ්යා සහ Zeta zeros අතර explicit formulas, Fourier analysis සහ spectral theory යන ක්ෂේත්රවල දැනටමත් සාධිත ප්රතිඵල අලුතින් නිවැරදි වන්නේ නැහැ. ඒවා දැනටමත් නිවැරදියි. නව සාධනයක් මගින් ලැබිය හැක්කේ අලුත් ක්රම, තවත් ප්රමේයයන්ට දොරටු සහ කොන්දේසි සහිත නිගමන සඳහා තහවුරු වූ පදනමක්.
එසේම RH සාධනය වීමෙන් සියලු cryptographic encryption ක්රම බිඳ වැටෙන බවක් හෝ සියලු භෞතික නියමයන් ගණිතයෙන් පමණක් ව්යුත්පන්න කළ හැකි බවක් අදහස් නොවේ.
10. ගණිතය සොයාගැනීමක්ද, නිර්මාණයක්ද?
අපි ආරම්භ කළේ පාසලේ ගුණෝත්තර ශ්රේණියකින්. එහි x වෙනුවට ප්රථමක සංඛ්යාවක ප්රතිලෝම බලයක් තැබුවා. ඒ ශ්රේණි ගුණ කළ විට සියලුම ධන පූර්ණ සංඛ්යා නැවත මතු වුණා. Logarithm එකක් ගත් විට ගුණිතය එකතුවක් වුණා. සංකීර්ණ සංඛ්යාවක් ඇතුළත් කළ විට එම එකතුවේ දෝලන පෙනෙන්නට පටන් ගත්තා.
මේ සම්බන්ධතා අපි නිර්මාණය කළ නිරූපණ ක්රමවල ප්රතිඵල පමණක්ද? නැතහොත් ඒවා අප සොයාගන්නට පෙර සිටම සංඛ්යාවල ව්යුහය තුළ පැවති සම්බන්ධතාද?
මෙම ප්රශ්නයට එකම සරල පිළිතුරක් නැහැ. එහෙත් එය අසන්නට තරම් අපව දුරකට රැගෙන ආවේ අතිශය සරල ගුණෝත්තර ශ්රේණියක්. ගණිතයේ සුන්දරත්වය බොහෝවිට ඇත්තේ එවැනි ගමන්වලයි.
වැඩිදුර කියවීමට
මෙම ලිපියේ සාකච්ඡා කළ ප්රථමක සංඛ්යා, රීමාන්ගේ සීටා ශ්රිතය, Fourier විශ්ලේෂණය සහ spectral theory පිළිබඳ ගණිතමය පසුබිම වඩාත් ගැඹුරින් අධ්යයනය කිරීමට කැමති පාඨකයන් සඳහා පහත මූලාශ්ර නිර්දේශ කරමි.
Euler, L. (1737). Variae observationes circa series infinitas. Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae, 9, 160–188.
Riemann, B. (1859). Über die Anzahl der Primzahlen unter einer gegebenen Grösse. Monatsberichte der Berliner Akademie, 671–680.
Edwards, H. M. (1974). Riemann's Zeta Function. Academic Press.
Titchmarsh, E. C. (1986). The Theory of the Riemann Zeta-Function. 2nd edition, revised by D. R. Heath-Brown. Oxford University Press.
Apostol, T. M. (1976). Introduction to Analytic Number Theory. Springer-Verlag.
Stein, E. M., & Shakarchi, R. (2003). Fourier Analysis: An Introduction. Princeton University Press.
Reed, M., & Simon, B. (1980). Methods of Modern Mathematical Physics, Vol. I: Functional Analysis. Revised and enlarged edition. Academic Press.
Berry, M. V., & Keating, J. P. (1999). The Riemann Zeros and Eigenvalue Asymptotics. SIAM Review, 41(2), 236–266.
මෙහි පළමු කෘති පහ ප්රධාන වශයෙන් සංඛ්යා න්යාය සහ Riemann Zeta Function එකේ ගණිතමය පදනමට අදාළ වේ. අවසාන කෘති තුන Fourier analysis, operator theory සහ Riemann zeros පිළිබඳ spectral interpretation අධ්යයනය කිරීමට ප්රයෝජනවත් වේ.
මෙම ලිපියේ සාකච්ඡා කළ ප්රථමක සංඛ්යා, රීමාන්ගේ සීටා ශ්රිතය, Fourier විශ්ලේෂණය සහ spectral theory පිළිබඳ ගණිතමය පසුබිම වඩාත් ගැඹුරින් අධ්යයනය කිරීමට කැමති පාඨකයන් සඳහා පහත මූලාශ්ර නිර්දේශ කරමි.
Euler, L. (1737). Variae observationes circa series infinitas. Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae, 9, 160–188.
Riemann, B. (1859). Über die Anzahl der Primzahlen unter einer gegebenen Grösse. Monatsberichte der Berliner Akademie, 671–680.
Edwards, H. M. (1974). Riemann's Zeta Function. Academic Press.
Titchmarsh, E. C. (1986). The Theory of the Riemann Zeta-Function. 2nd edition, revised by D. R. Heath-Brown. Oxford University Press.
Apostol, T. M. (1976). Introduction to Analytic Number Theory. Springer-Verlag.
Stein, E. M., & Shakarchi, R. (2003). Fourier Analysis: An Introduction. Princeton University Press.
Reed, M., & Simon, B. (1980). Methods of Modern Mathematical Physics, Vol. I: Functional Analysis. Revised and enlarged edition. Academic Press.
Berry, M. V., & Keating, J. P. (1999). The Riemann Zeros and Eigenvalue Asymptotics. SIAM Review, 41(2), 236–266.
මෙහි පළමු කෘති පහ ප්රධාන වශයෙන් සංඛ්යා න්යාය සහ Riemann Zeta Function එකේ ගණිතමය පදනමට අදාළ වේ. අවසාන කෘති තුන Fourier analysis, operator theory සහ Riemann zeros පිළිබඳ spectral interpretation අධ්යයනය කිරීමට ප්රයෝජනවත් වේ.
සංස්කාරක සටහන: මේ ලිපිය තුළ Euler Product හා logarithmic expansion සඳහා Re(s) > 1 යන අභිසාරීතා සීමාව රැක ඇත. Explicit formula සංකේතාත්මක ආකාරයකින් පමණක් දක්වා ඇත. Riemann Hypothesis පිළිබඳ ප්රකාශිත නව සාධන ස්වාධීන පිළිගැනීමකින් තොරව ස්ථාපිත ප්රමේයයන් ලෙස මෙහි නොසලකයි.
සම්පූර්ණ ලිපිය නොමිලේ බාගත කරන්න
මෙම ලිපියේ වැඩිදුර ගණිතමය පැහැදිලි කිරීම්, උදාහරණ සහ රූප සටහන් ඇතුළත් පිටු 28ක A5 PDF සංස්කරණය Patreon වෙතින් නොමිලේ ලබාගත හැකියි.
මෙම ලිපිය ගණිතය, විද්යාව සහ දර්ශනය කෙරෙහි උනන්දුවක් දක්වන මිතුරන් සමඟ බෙදාගැනීමටත් ආරාධනා කරනවා.
