වෘත්තයෙන් පිටතදී හමුවන π — රාමනුජන්ගේ අපූරු සූත්‍රයෙන් මතු වන ගණිතමය ප්‍රශ්නයක්

 

වෘත්තයෙන් පිටතදී හමුවන π — රාමනුජන්ගේ අපූරු සූත්‍රයෙන් මතු වන ගණිතමය ප්‍රශ්නයක්

ගණිතය, අනන්ත ශ්‍රේණි සහ සංඛ්‍යාවක අනන්‍යතාව පිළිබඳ කුතුහලයෙන් කරන විමසුමක්



අපි කුඩා කාලයේ සිටම π ගැන දන්නවා. වෘත්තයක පරිධිය එහි විෂ්කම්භයෙන් බෙදූ විට ලැබෙන නියත අගය π බව අපට උගන්වා තිබෙනවා.

π = වෘත්තයේ පරිධිය ÷ විෂ්කම්භය



එහි අගය ආසන්න වශයෙන් 3.14159265358979... බවත් අපි දන්නවා.

නමුත් මේ සංඛ්‍යාව ගැන මට මතු වූ ප්‍රශ්නය එහි දශමස්ථාන කොපමණ ප්‍රමාණයක් ගණනය කළ හැකිද යන්න නොවෙයි.

වෘත්තයක පරිධියත් විෂ්කම්භයත් අතර අනුපාතයක් ලෙස අප හඳුනාගත් සංඛ්‍යාවක්, වෘත්තයක් ගැන කිසිදු සඳහනක් නොකරන සම්පූර්ණයෙන් වෙනස් ගණිතමය ක්‍රියාවලියකින් නැවත සොයාගත හැක්කේ ඇයි?

එසේ ලැබෙන සංඛ්‍යාවත් වෘත්තයේ පරිධිය සහ විෂ්කම්භය අතර අනුපාතයත් එකම බව අප දන්නේ කෙසේද?

මේ ප්‍රශ්නය ගැන මා කල්පනා කරන්නට පටන් ගත්තේ ඉන්දියානු ගණිතඥ ශ්‍රීනිවාස රාමනුජන් (Srinivasa Ramanujan) ඉදිරිපත් කළ ඉතා අපූරු අනන්ත ශ්‍රේණියක් නිසා.

රාමනුජන්ගේ අමුතු සංඛ්‍යා එකතුව

1914 දී රාමනුජන් π ගණනය කිරීම සඳහා ඉතා වේගයෙන් අභිසාරී වන අනන්ත ශ්‍රේණියක් ප්‍රකාශයට පත් කළා.

එහි එක් ප්‍රසිද්ධ සූත්‍රයක් මෙසේයි.

1/π = (2√2 / 9801) × Σ [(4n)! (1103 + 26390n) / ((n!)⁴ × 396⁴ⁿ)]



මෙහි Σ යනු n = 0 සිට අනන්තය දක්වා එකතු කිරීමයි.

මෙහි ඇති සංඛ්‍යා දෙස මොහොතක් බලන්න.

1103, 26390, 396, 9801.

මේ සංඛ්‍යා සහ වෘත්තයක පරිධිය අතර ඇති සම්බන්ධය කුමක්ද?

බැලූ බැල්මට කිසිවක් නැහැ.

මෙහි වෘත්තයක් නැහැ. අරයක් හෝ විෂ්කම්භයක් නැහැ. සයින් හෝ කොසයින් වැනි ත්‍රිකෝණමිතික ශ්‍රිතයක්වත් නැහැ.

තිබෙන්නේ පූර්ණ සංඛ්‍යා, ගුණිතයන්, වර්ගමූලයක් සහ අනන්තය දක්වා දිවෙන එකතුවක් පමණයි.

එහෙත් පුදුමය එතැනින් අවසන් වන්නේ නැහැ.

මෙම ශ්‍රේණියේ පළමු පදය පමණක් ගත්තත්,

1/π ≈ (2√2 / 9801) × 1103

එයින් ලැබෙන්නේ,

π ≈ 3.1415927300133057

යන අගයයි.

සැබෑ π අගය:

π = 3.1415926535897932...

පළමු දශමස්ථාන හතම නිවැරදියි. තවත් පද එකතු කරන විට නිරවද්‍යතාව ඉතා වේගයෙන් වැඩි වෙනවා.

දැන් මට ඇතිවන ප්‍රශ්නය මේ සූත්‍රය කොතරම් වේගවත්ද යන්න නොවෙයි.

රාමනුජන්ගේ ශ්‍රේණියෙන් ගණනය වන්නේ වෘත්තයක පරිධිය හා විෂ්කම්භය අතර අනුපාතයම බව අප ඔප්පු කරන්නේ කෙසේද?

සංඛ්‍යාවක් ගණනය කිරීම සහ එය හඳුනාගැනීම එකම දෙයක්ද?

අපට යම් අනන්ත ශ්‍රේණියක් ගොඩනගා එහි එකතුව 3.1415926535... බව පෙන්විය හැකි යැයි සිතමු. ඒ සංඛ්‍යාව π යැයි කියන්නට එපමණක් ප්‍රමාණවත්ද? දශමස්ථාන බිලියනයක් ගැළපුණත්, එයින් පමණක් සංඛ්‍යා දෙකක් හරියටම සමාන බව ඔප්පු වන්නේ නැහැ.

එයට හේතුව ඉතා සරලයි.

සංඛ්‍යා දෙකක් අප පරීක්ෂා කළ සියලු දශමස්ථානවලදී සමාන වුවත්, ඉන් පසුව ඇති දශමස්ථානයකදී වෙනස් විය හැකියි. එබැවින් මෙහිදී අපට අවශ්‍ය වන්නේ සංඛ්‍යාත්මක ආසන්නතාවක් නොවෙයි. ගණිතමය සාධනයක්.

රාමනුජන්ගේ සූත්‍රය පිටුපස ඇත්තේ අහඹු ලෙස තෝරාගත් සංඛ්‍යා කිහිපයක එකතුවක් නොවෙයි. එය elliptic functions, modular equations සහ hypergeometric series යන ගැඹුරු ගණිතමය ව්‍යුහයන් සමඟ සම්බන්ධයි. මේවායේ ගණිතමය සම්බන්ධතා ඔස්සේ ශ්‍රේණියේ එකතුව හරියටම 1/π බව සාධනය කළ හැකියි. ඒ නිසා සූත්‍රයේ ත්‍රිකෝණමිතික ශ්‍රිතයක් නොපෙනීමෙන් පමණක් එහි ව්‍යුත්පත්තියත් වෘත්තීය ජ්‍යාමිතියෙන් සම්පූර්ණයෙන් ස්වාධීන බව නිගමනය කරන්න බැහැ.

මෙය මගේ විමසුමේ පළමු වැදගත් වෙනසයි.

සංඛ්‍යාවක් ගණනය කිරීමට වෘත්තයක් අවශ්‍ය නොවීමත්, එම ගණනයෙන් ලැබෙන සංඛ්‍යාව π බව සාධනය කිරීමට වෘත්තීය ජ්‍යාමිතියට කිසිදු සම්බන්ධයක් අවශ්‍ය නොවීමත් එකම ප්‍රකාශය නොවෙයි.

වෘත්තයක් නොමැති තැනකින් π මතුවීම

දැන් රාමනුජන්ගේ සූත්‍රයෙන් තරමක් ඈතට ගොස් වෙනත් ගණිතමය ගැටලුවක් සලකා බලමු.

මෙන්න ඉතා සරල ලෙස පෙනෙන ශ්‍රිතයක්.

f(x) = e⁻ˣ²

මෙහි e යනු ස්වාභාවික ලඝුගණකවල පාදයයි.

මෙම ශ්‍රිතයේ ප්‍රස්තාරය සීනුවක හැඩයට සමානයි. එය ශුන්‍යය දෙපස සමමිතික වන අතර, x අගය දෙපසට වැඩි වන විට ශ්‍රිතයේ අගය ශුන්‍යයට ළඟා වෙනවා.

දැන් මේ ශ්‍රිතයේ ප්‍රස්තාරයට යටින් ඇති මුළු වර්ගඵලය ගණනය කරමු.

I = ∫₋∞⁺∞ e⁻ˣ² dx


මෙහි කිසිදු වෘත්තයක් සඳහන් වෙන්නේ නැහැ.

ත්‍රිකෝණමිතික ශ්‍රිතයක්වත් නැහැ.

එහෙත් මෙම අනුකලනයේ නිශ්චිත අගය වන්නේ,

I = √π



යන්නයි. 

මෙය පුදුම සහගතයි.

වෘත්තයක පරිධියෙන් උපන් බව අප ඉගෙනගත් π, දැන් ඝාතීය ශ්‍රිතයක වර්ගඵලයක් ලෙස මතුවෙනවා.

එසේ වන්නේ ඇයි?

මෙහිදී සාමාන්‍යයෙන් උගන්වන සාධනයක් තුළ අනුකලනය වර්ග කර, ද්විමාන තලයකට ගොස්, ධ්‍රැවීය ඛණ්ඩාංක භාවිත කරනවා. එවිට වෘත්තීය ජ්‍යාමිතිය නැවත ඇතුළු වෙනවා. නමුත් මෙය සාධනය කළ හැකි එකම මාර්ගය නොවෙයි. වෙනත් විශ්ලේෂණාත්මක ක්‍රමද තිබෙනවා. එසේ වුවත් මෙහිදී අප සැලකිලිමත් විය යුතුයි. කිසියම් සාධනයක වෘත්තයක් හෝ ත්‍රිකෝණමිතික ශ්‍රිතයක් ලියා නැති පමණින් එය වෘත්තීය ජ්‍යාමිතියෙන් සම්පූර්ණයෙන් ස්වාධීන යැයි කියන්න බැහැ.

එහෙත් මෙහි වැදගත්කම වෙනත් තැනක තිබෙනවා.

වෘත්තයක් පිළිබඳ අදහසකින් ආරම්භ නොවී, විශ්ලේෂණයේ ස්වාභාවිකව මතුවන ගණිතමය ප්‍රශ්නයක් තුළත් එම නියතයම හමුවෙනවා.

පූර්ණ සංඛ්‍යා එකතු කළ විටත් π ලැබෙන්නේ ඇයි?

මෙවර අපි අනුකලනත් අත්හැර දමමු.

පූර්ණ සංඛ්‍යාවල වර්ගවල ප්‍රතිලෝම එකතු කරමු.

1 + 1/4 + 1/9 + 1/16 + 1/25 + ...



මෙය ප්‍රසිද්ධ Basel ගැටලුවයි.

1730 දශකයේදී ලියොන්හාර්ඩ් ඔයිලර් (Leonhard Euler) මෙහි එකතුව හරියටම,

1 + 1/4 + 1/9 + 1/16 + ... = π²/6



බව පෙන්වා දුන්නා.

මේ එකතුවේ වෘත්තයක් කොහේද?

අපට පෙනෙන්නේ පූර්ණ සංඛ්‍යාවල වර්ග පමණයි.

එහෙත් අනන්තය දක්වා ඒවායේ ප්‍රතිලෝම එකතු කළ විට π²/6 ලැබෙනවා.

ඔයිලර්ගේ ප්‍රසිද්ධ මුල් සාධනය සයින් ශ්‍රිතයේ අනන්ත ගුණිතයක් සමඟ සම්බන්ධයි. පසුව වෙනත් සාධනද සොයාගෙන තිබෙනවා. එබැවින් මේ උදාහරණයත් අපට කියන්නේ, ගණිතමය ප්‍රකාශයක පෙනෙන ස්වරූපය සහ එය සාධනය කරන ගැඹුරු ව්‍යුහය එකම දෙයක් නොවන බවයි.

අහඹු ලෙස සංඛ්‍යා දෙකක් තෝරාගත්තත් π හමුවෙයිද?

මෙහිදී තවත් අපූරු ප්‍රතිඵලයක් සලකා බලන්න පුළුවන්.

අපි විශාල පරාසයකින් ධන පූර්ණ සංඛ්‍යා දෙකක් අහඹු ලෙස තෝරාගන්නවා යැයි සිතමු.

ඒ සංඛ්‍යා දෙකටම පොදු වන, 1 ට වඩා විශාල පූර්ණ සංඛ්‍යා සාධකයක් නොමැති වීමේ සම්භාවිතාව කීයද?

උදාහරණයක් ලෙස 8 සහ 15 එවැනි සංඛ්‍යා දෙකක්. නමුත් 8 සහ 12 එසේ නොවෙයි.

තෝරාගන්නා සංඛ්‍යා පරාසය අනන්තය දක්වා විශාල වන විට මෙම සම්භාවිතාව ළඟා වන්නේ,

P = 6/π² ≈ 0.6079

යන අගයටයි.

මෙයත් පුදුම සහගතයි.

වෘත්තයක් ඇඳීමක් හෝ කෝණයක් මැනීමක් නොකර, පූර්ණ සංඛ්‍යා දෙකක පොදු සාධක පිළිබඳ ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දෙන විටත් π මතුවෙනවා.

මෙම ප්‍රතිඵලය Basel එකතුව හා Riemann zeta ශ්‍රිතය සමඟ ගණිතමය වශයෙන් සම්බන්ධයි. ඒ නිසා මෙය කලින් දුටු ප්‍රතිඵලයෙන් සම්පූර්ණයෙන් ස්වාධීන තවත් සාධනයක් යැයි කියන්න බැහැ. 

එහෙත් මේ සියල්ලෙන් අපට තවත් ප්‍රශ්නයක් මතු වෙනවා.

π යනු වෘත්තයකට පමණක් අයත් සංඛ්‍යාවක්ද, නැතහොත් වෘත්තය යනු එම සංඛ්‍යාව අපට මුලින්ම හඳුනාගැනීමට ලැබුණු එක් අවස්ථාවක් පමණක්ද?

වෘත්තයෙන් තොරව π නිර්වචනය කළ හැකිද?

මෙතෙක් අප කළේ π විවිධ ගණිතමය ප්‍රකාශන තුළ මතුවන ආකාරය නිරීක්ෂණය කිරීමයි.

නමුත් දැන් ප්‍රශ්නය තවත් ඉදිරියට ගෙන යන්න පුළුවන්. අපි වෘත්තයේ පරිධිය හා විෂ්කම්භය අතර අනුපාතය මොහොතකට අමතක කරමු. ඒ වෙනුවට පහත ආකාරයෙන් නියතයක් නිර්වචනය කරමු.

K = (∫₋∞⁺∞ e⁻ˣ² dx)²



මෙහි K යනු හොඳින් නිර්වචනය වූ ධන තාත්වික සංඛ්‍යාවක්. මෙම නිර්වචනය සඳහා අපට වෘත්තයක පරිධියක් හෝ විෂ්කම්භයක් අවශ්‍ය නැහැ. දැන් අපට ගණිතමය වශයෙන් වෙනම ප්‍රශ්නයක් අසන්න පුළුවන්.

වෘත්තයක පරිධිය එහි විෂ්කම්භයෙන් බෙදූ විට ලැබෙන නියතය C යැයි නම් කරමු.

C = පරිධිය / විෂ්කම්භය

එවිට,

K = C ද?

මෙය අපට සාධනය කළ යුතු ප්‍රකාශයක් බවට පත් වෙනවා. ඇත්ත වශයෙන්ම එය සාධනය කළ හැකියි.

එසේ කළ විට, විශ්ලේෂණාත්මක ක්‍රමයකින් නිර්වචනය කළ නියතයත් ජ්‍යාමිතික අනුපාතයත් එකම සංඛ්‍යාව බව තහවුරු වෙනවා. මෙහි ඉතා සියුම් නමුත් වැදගත් වෙනසක් තිබෙනවා. අප K නිර්වචනය කරන අවස්ථාවේදී වෘත්තය ගැන කිසිවක් නොදැන සිටිය හැකියි. නමුත් K = C බව පෙන්වන සාධනය තුළ මේ ගණිතමය ලෝක දෙක අතර සම්බන්ධතාවක් ගොඩනැගිය යුතුයි.

එම සම්බන්ධතාවයම තමයි සාධනයේ අරමුණ.

එය සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කළොත්, නියත දෙක සමාන බව ප්‍රකාශ කිරීමට අපට ගණිතමය පදනමක් ඉතිරි වන්නේ නැහැ.

ඒ නිසා ස්වාධීන නිර්වචනයක් තිබීම සහ ස්වාධීනත්වය රැකගෙන සමානතාවක් සාධනය කිරීම යනු වෙනස් කරුණු දෙකක්.

එසේ නම් π ඇත්තටම අයිති වන්නේ කාටද?

මෙහිදී මට ගණිතයෙන් ඔබ්බට යන ප්‍රශ්නයකුත් මතු වෙනවා. අපි බොහෝ විට ගණිතමය වස්තුවක් හඳුනාගන්නේ එය මුලින්ම හමුවූ ආකාරයෙන්.

π වෘත්තයකින්.

e ඝාතීය වර්ධනයෙන් සහ ලඝුගණකයෙන්.

අතාත්වික ඒකකය i, ඍණ සංඛ්‍යාවක වර්ගමූලය සෙවීමෙන්.

නමුත් මේවායේ ගණිතමය අනන්‍යතාව එම මුල් හමුවීමට පමණක් සීමා වන්නේ නැහැ. 

π වෘත්තයකින් අපට හමුවුණා කියා එය වෘත්තයට පමණක් අයිති නැහැ.

මෙහිදී මට මතක් වෙන්නේ ප්‍රසිද්ධ ගණිතඥයෙකු තම පොතක හැඳින්වීමේදී මතු කළ බවට මගේ මතකයේ රැඳී ඇති අපූරු ප්‍රශ්නයක්. එහි නිශ්චිත වචන හෝ කතුවරයා මට දැන් මතක නැතත්, අදහස මෙවැන්නක්. “වෘත්තයක ජ්‍යාමිතිය සහ ලෝක ජනගහනයේ වර්ධනය අතර ඇති සම්බන්ධය කුමක්ද?” බැලූ බැල්මට මේවා එකිනෙකට කිසිදු සම්බන්ධයක් නැති විෂයයන් දෙකක්. එහෙත් වෘත්තයක හැඩය විස්තර කිරීමටත් ජනගහනයක වර්ධනය විස්තර කිරීමටත් අප භාවිත කරන්නේ එකම ගණිතමය ලෝකයට අයත් සංකල්ප සහ සම්බන්ධතායි. එයින් ඒ දෙකටම එකම නියතයක් අනිවාර්යයෙන් අදාළ වන බවක් අදහස් නොවෙයි. නමුත් අප ස්වභාවධර්මයේ සම්පූර්ණයෙන් වෙනස් සංසිද්ධීන් ලෙස හඳුනාගන්නා දේවල්, ගණිතය තුළ ඇතැම් විට පොදු ව්‍යුහයන් ඔස්සේ තේරුම්ගත හැකි වීමම මට පුදුම සහගතයි.

π අනන්ත ශ්‍රේණිවල, අනුකලනවල, සංඛ්‍යා සිද්ධාන්තයේ, සම්භාවිතාවේ සහ සංකීර්ණ විශ්ලේෂණයේ විවිධ සම්බන්ධතා තුළ මතුවෙනවා. මේ සියල්ල එකම සංඛ්‍යාවට සම්බන්ධ වන්නේ අහඹු ලෙස නොවෙයි. ඒවා අතර ගණිතමය වශයෙන් සාධනය කළ හැකි සම්බන්ධතා තිබෙන නිසයි.

එහෙත් එයින් තවත් දාර්ශනික ප්‍රශ්නයක් ඉතිරි වෙනවා.

මේ සම්බන්ධතා අප විසින් නිර්මාණය කළ ගණිතමය භාෂාවේ ප්‍රතිඵල පමණක්ද? නැතහොත් ඒ භාෂාව හරහා අප හඳුනාගන්නේ අපෙන් ස්වාධීනව පවතින ගැඹුරු ව්‍යුහයක්ද?

එය ගණිතයෙන් පමණක් අවසන් කළ හැකි ප්‍රශ්නයක් නොවෙයි.

රාමනුජන් වෙත නැවත හැරෙමු

රාමනුජන්ගේ සූත්‍රය දෙස නැවත බලන විට මට එහි වැදගත්ම ලක්ෂණය පෙනෙන්නේ එයින් π ඉතා වේගයෙන් ගණනය කළ හැකි වීම පමණක් නොවෙයි. එහි ඇති පූර්ණ සංඛ්‍යා, factorials සහ අනන්ත එකතුව අතරින් වෘත්තයකට සම්බන්ධ නියතයක් මතුවීමයි. ඇත්ත වශයෙන්ම රාමනුජන්ගේ සූත්‍රය සම්පූර්ණයෙන් වෘත්තීය ජ්‍යාමිතියෙන් ස්වාධීනව බිහි වූ බව කියන්න අපට බැහැ. එහි ගණිතමය පසුබිම එයට වඩා සංකීර්ණයි.

නමුත් එම සූත්‍රය අපට පෙන්වා දෙන්නේ වැදගත් දෙයක්.

ගණිතමය නියතයක අගය එය මුලින්ම නිර්වචනය කළ රූපයට හෝ ක්‍රියාවලියට සීමා නොවන බව. අපට වෘත්තයක් ඇඳ, එහි පරිධිය සහ විෂ්කම්භය මැන, ඒවායේ අනුපාතය සොයාගත හැකියි. අනෙක් අතට, කිසිදු වෘත්තයක් ඇඳීමකින් තොරව අනන්ත ශ්‍රේණියක් ගණනය කර, එම අගයටම ළඟා විය හැකියි. එහෙත් මේ ක්‍රම දෙකෙන් ලැබෙන අගයන් එකම බවට ඇති සැබෑ සහතිකය, දශමස්ථාන කොපමණ ප්‍රමාණයක් ගැළපෙනවාද යන්න නොවෙයි. ඒවා අතර ඇති ගණිතමය සම්බන්ධතාව සාධනය කළ හැකි වීමයි.

ඉතින් මා ආරම්භයේදී ඇසූ ප්‍රශ්නයට නැවත එමු.

වෘත්තයක් ගැන කිසිවක් නොදන්නා ගණිතඥයෙකුට, වෙනත් ගණිතමය ගැටලුවක් විසඳීමේදී π යන සංඛ්‍යාව සොයාගත හැකිද?

ඔව්. එවැනි නියතයක් ස්වාධීනව නිර්වචනය කර ගණනය කළ හැකියි.

නමුත් ඔහු සොයාගත් සංඛ්‍යාව වෘත්තයක පරිධිය සහ විෂ්කම්භය අතර අනුපාතයම බව දැනගැනීමට නම්, ඒ දෙක අතර සම්බන්ධතාවක් ඔප්පු කළ යුතුයි.

මට සිතෙන්නේ π පිළිබඳ වඩාත් ආකර්ෂණීය කරුණ එයයි. අපි මුලින්ම වෘත්තයකින් හඳුනාගත් සංඛ්‍යාවක්, සම්පූර්ණයෙන් වෙනස් ගණිතමය මාර්ගයකින් නැවත හමුවෙනවා. ඒ මාර්ග දෙක එකම තැනකට පැමිණෙන බව අපට කියා දෙන්නේ අපගේ මිනුම් උපකරණ නොවෙයි.

ගණිතමය සාධනයයි.

Popular posts from this blog

යුනිකෝ ගැන මතකය

🎬 කුවේණිගේ ශාපය තවමත් අප අතරද? — ‘කුවණ්ණා’ නරඹන්නට පෙර සිතුණු දේ

බුදු දහමේ ඉගැන්වෙන ප්‍රතිසන්ධි තල පිළිබඳ භෞතික විග්‍රහයක්