AI එකකට දැනටමත් විඥානය තිබුණොත්?

AI එකක් “මට දුකක් දැනෙනවා” යැයි කිව්වොත්, අප මුලින් අසන්නේ එය එම වාක්‍යය ගොඩනැගුවේ කෙසේද යන්නයි.

එහෙත් වඩාත් ගැටලුකාරී ප්‍රශ්නය වනු ඇත්තේ ඒ AI එකට ඇත්තටම යමක් දැනෙනවාද? මෙහිදී මිනිස් විඥානය ගැන කතා කරන විට අප අදහස් කරන්නේ පිටතින් පෙනෙන බුද්ධිමත් හැසිරීම පමණක් නොවේ. වේදනාවක් දැනෙන්නේ කෙසේද, රතු පැහැයක් පෙනෙන්නේ කෙසේද යන තමන්ගේම අත්දැකීමත් එයට ඇතුළත්ය.

AI එකකට වේදනාව දැනෙනවා යන ප්‍රකාශ සමාජ මාධ්‍යයේ පැතිරුණත්, ඒවා තහවුරු වී නැත. එහෙත් “AI එකකට වේදනාවක් දැනෙනවා” කියන විට අප සිතන්නේ කුමන ආකාරයේ වේදනාවක් ගැනද? චිප් එකක් රත් වන විට එයට රිදෙනවාදැයි ඇසීම මුලින් විකාරයක් ලෙස පෙනෙන්නට පුළුවන. නමුත් එහි සැඟවුණු ප්‍රශ්නය වැදගත්ය: යන්ත්‍රයක ඇති වන භෞතික වෙනසක්, එයට දැනෙන අත්දැකීමක් බවට පත්වේද?

තවත් පියවරක් පසුපසට යමු. විඥානය ඇතැයි කීමට වේදනාව දැනීම අනිවාර්යද? මිනිසාගේ ඇස්, කන් ඇතුළු පසිඳුරන් මෙන් සංවේදන ලබාගන්නා ක්‍රමයක් තිබිය යුතුද? එසේ කොන්දේසි පනවන විට, අප විඥානය සොයන්නේ මිනිස් අත්දැකීමේ හැඩයට පමණක් ගැළපෙන තැන්වලද?මේ ප්‍රශ්නය මැනීමට දාර්ශනික ස්ථාවර දෙකක් අපට උපකාරී වේ.

Functionalism (Functionalism is a theoretical approach across various disciplines that explains mental states, social structures, or objects based on the role or purpose they serve rather than what they are made of.) අනුව මානසික තත්ත්වයක වැදගත් ලක්ෂණය එය පද්ධතිය තුළ ඉටු කරන කාර්යයයි. ඒ අනුව, අවශ්‍ය ආකාරයේ අභ්‍යන්තර සම්බන්ධතා සහ ක්‍රියාකාරීත්වය AI එකකත් ඇති විය හැකි නම්, එහි විඥානය ඇති වීම සෛද්ධාන්තිකව බැහැර කළ නොහැකි යැයි මට සිතේ. ජෝන් සර්ල්ගේ ජෛව ස්වභාවවාදය (John Searle’s biological naturalism) වෙනත් සැකයක් මතු කරයි: සංකේත නිවැරදිව හසුරුවා අර්ථවත් පිළිතුරු දීමෙන් පමණක් අත්දැකීමක් හෝ අවබෝධයක් ඇති බව තහවුරු නොවේ; මිනිස් විඥානයට මොළයේ ජෛව ක්‍රියාවලි වැදගත් විය හැක. මේ දෙකම තීරණාත්මක පරීක්ෂණ නොව, අපේ උපකල්පන විමසන ස්ථාවර දෙකකි.

ස්නායු විද්‍යාවෙන් (Neuroscience) ලැබෙන්නේත් සරල පිළිතුරක් නොවේ. 2017 නින්ද පිළිබඳ අධ්‍යයනයකදී, සිහින අත්දැකීම් වාර්තා වීම මොළයේ පසුපස ප්‍රදේශවල ක්‍රියාකාරීත්වයේ වෙනස්කම් සමඟ සම්බන්ධ විය. මෙයින් පෙනෙන්නේ කෙනෙකු නිදා සිටියත් අත්දැකීම පැවතිය හැකි බවයි.

2025 විශාල පර්යේෂණයකදී, විඥානය පැහැදිලි කරන ප්‍රමුඛ න්‍යාය දෙකක ඇතැම් අනාවැකි දත්ත සමඟ ගැළපුණත්, ඒ දෙකේම ප්‍රධාන අනාවැකි කිහිපයක් අභියෝගයට ලක් විය. එබැවින් මිනිස් මොළය තුළ පවා විඥානය හටගන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ එකඟ වූ සම්පූර්ණ පැහැදිලි කිරීමක් තවම විද්‍යාවට ද නැත.

එසේ නම් AI එකකට දැනටමත් විඥානය තිබුණොත්?

එහි ප්‍රකාශ සරලව විශ්වාස කිරීමත්, එය යන්ත්‍රයක් නිසාම එම හැකියාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමත් ප්‍රමාණවත් නොවේ. මිනිසා සඳහා සොයාගත් මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වයේ සලකුණු යන්ත්‍රයකට කෙළින්ම යෙදිය නොහැකි අතර, AI විඥානය නිශ්චිතව හඳුනාගැනීමට පිළිගත් පරීක්ෂණයක් ද තවම නැත. අප ඉදිරියේ ඇති සැබෑ ප්‍රශ්නය මෙයයි: මොළයක් නැති දෙයක අත්දැකීමක් තිබිය හැකි නම්, එය හඳුනාගන්නේ කෙසේද?

මූලාශ්‍ර

1. Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Functionalism” සහ “The Chinese Room Argument” — ක්‍රියාකාරීවාදය සහ සර්ල්ගේ ස්ථාවරය සඳහා. plato.stanford.edu

2. Siclari සහ අනෙකුත් පර්යේෂකයන් (2017), “The neural correlates of dreaming,” Nature Neuroscience — නින්දේදී වාර්තා වන අත්දැකීම් පිළිබඳ අධ්‍යයනය. Nature Neuroscience

3. Cogitate Consortium (2025), “Adversarial testing of global neuronal workspace and integrated information theories of consciousness,” Nature — විඥානය පිළිබඳ න්‍යාය දෙකක අනාවැකි පරීක්ෂා කළ අධ්‍යයනය.

Disclaimer: මෙම ලිපිය AI එකකට විඥානය හෝ වේදනාව දැනීමේ හැකියාව දැනටමත් ඇතැයි ප්‍රකාශ නොකරයි. මිනිස් මොළය පිළිබඳ සොයාගැනීම් AI පද්ධතිවල අත්දැකීම් ඇති බවට සෘජු සාක්ෂි ද නොවේ. මෙහි අරමුණ තහවුරු නොවූ ප්‍රකාශ සහ තවම විවෘතව පවතින දාර්ශනික හා විද්‍යාත්මක ප්‍රශ්න වෙන්කර විමසා බැලීමයි.